تمدّن کرت باستانی

وضع جغرافیایی

مصر و بین‌النهرین کشورهای وسیعی بودند که رودخانه‌های بزرگی آنها را مشروب می‌کرد ولی جزیره کرت که مهمترین جزایر مدیترانه‌ی شرقی به شمار می‌رفت و همچنین جزیره‌ی قبرس وسعت زیادی نداشتند و در مقام مقایسه با امپراتوری‌هائی که در افریقا و آسیا تشکیل شده بود کشورهای بسیار کوچکی محسوب می‌شدند. جزیره‌ی کرت، جزیره‌ی دراز و بالنسبه کم عرضی است با ساحل‌های بریده و کوههای سخت که شیب دامنه‌ی جنوبی آنها بیشتر از شیب دامنه‌ی شمالی می‌باشد و رودخانه‌های کوتاه و سیلابی چندی که در تابستان خشک می‌شوند در آن جریان دارند. آب و هوای این جزیره مدیترانه‌ای است یعنی زمستانهائی ملایم و بارانی و تابستانهائی گرم و خشک دارد.
جزیره‌ی کرت به یونان و آسیای صغیر نزدیک است و از مصر فاصله‌ی زیادی ندارد و به همین دلیل رابط میان سه قاره‌ای است که نخستین تمدن‌ها در آنها به وجود آمد.

اژئی‌ها (1):

مورخین مردمی را که نام واقعی آنها معلوم نیست و پیش از هزاره‌ی سوم در جزیره‌ی کرت ساکن شدند، اژه‌ای می‌خوانند. این مردم که از نژاد مدیترانه‌ای بودند ظاهراً از آسیای صغیر به این سرزمین آمده و از همان تاریخ، بعکس مصری‌ها و اهالی بین‌النهرین، به دریانوردی پرداختند. آنها از سنگ صیقلی استفاده می‌کردند و با سفالگری آشنا بوده و روش تهیه‌ی لوازم زینتی از طلا و نقره را می‌دانستند و با مصر روابط بازرگانی داشتند. از حدود 2400 سال پیش از میلاد استعمال مس و سپس استعمال مفرغ در آنجا معمول شد و تمدن بسرعت پیش رفت و شهرهای متعددی که معروفتر از همه کنوسوس (2) بود بناگشت.
سرزمین کرت که به دولت‌های کوچکی تقسیم شده بود به اطاعت امیرکنوسوس درآمد. پادشاهان و امرای این شهر که مینوس (3) خوانده می‌شدند گذشته از جزیره‌ی کرت حدود قدرت خود را به اراضی آن طرف دریاها نیز توسعه دادند و کوچ نشین‌هائی در جزایر همسایه و کناره‌های یونان ایجاد کرده، اقوام ساکن آن حدود را خراجگزار کردند و کشتی‌های جنگی آنها جزایر شرقی دریای مدیترانه را نیز به رعایت حرمت دولت خویش واداشتند. به این ترتیب امپراتوری کرت، که یک امپراتوری دریائی و «تسلّط بر دریا» (4)ها را وجهه همّت قرار داده بود، به وجود آمد.
پادشاه کرت دارای قدرت مطلقه بود و امور مدنی و نظامی و مذهبی را در اختیار داشت و علائم مخصوص وی چوبدست سلطنتی، تبر دودم و گل زنبق بود. پس از او باید از روحانیان و بزرگان شهرهای مختلف که اغلب اطاعت چندانی از پادشاه نداشتند نام برد و پائین‌تر از این دو دسته انبوه مردم که به کارهای دریانوردی، پیشه وری و کشاورزی مشغول بودند، قرار داشتند. بتدریج سازمان اداری دقیق و منظمی که لازمه‌ی اداره‌ی کشور بود، به وجود آمد و کار قضاوت، دریافت مالیات‌ها، سربازگیری و تنظیم امور بازرگانی را به عهده گرفت.
در زمینه‌ی صنعتی بافت پارچه‌های ابریشمی و رنگ آمیزی آن با ارغوان و کافیشه، همچنین تهیه‌ی لوازم از چوب و فلزات، سفالگری یا ساخت ظروف گلی با رنگهای محتلف و تزئینات هندسی معمول بود. گذشته از این، از پدیدهای تقلید شده از طبیعت که سبک خاصی به آن می‌داد از قبیل انواع گل‌ها و حیوانات دریائی، برای زینت مصنوعات خود استفاده می‌کردند. کشاورزان به کشت غلات، زیتون، مو، انجیر، کتان و پاره‌ای گیاهان معطر اشتغال داشتند. پرورش گاو و خوک و بز و گوسفند معمول بود. در اواسط هزاره‌ی دوم به پرورش اسب نیز اقدام شد. حیوانات شکاری در این سرزمین بعکس مصر و بین‌النهرین بسیار کم بود ولی در رودخانه‌ها و کناره‌های دریا ماهی فراوان صید می‌شد و غذای بسیاری از اهالی به این طریق تأمین می‌گشت.
بازرگانی دریائی بتدریج اهمیت زیادی کسب کرد. مردم اژه با قایق‌های سبک و سریع خود که به کمک بادبان و پارو حرکت می‌کرد به دریاهای دوردست می‌رفتند و محصولات زمینی و مصنوعات خود را صادر می‌کردند و هرچه کسر داشتند مانند فلزات، شیشه، عاج، سبزیهای خشک به کشور خویش می‌آوردند و آنها را در بازارهای شهر به فروش می‌رساندند.
از مذهب مردم کرت اطلاعات کمی در دست است. مردم کرت خدایان متعددی را که شکل و صورت انسانی داشتند، می‌پرستیدند و خدای عمده آنها ربة النوع زمین و حاصلخیزی بود. در مراسم مذهبی انجام قربانی و به راه انداختن دسته‌ها معمول بود و در واقع رقص، کشتی و بخصوص مسابقه‌ی گاوها از رسوم مذهبی به شمار می‌رفت.
خط اژه‌ای که از علائم هیروگلیف تشکیل یافته بود متأسفانه هنوز کاملاً خوانده نشده و بنابراین از زبان و بسیاری از وقایع تاریخی و تمدن آنها اطلاع صحیحی در دست نیست. اگرچه از ادبیات این قوم چیزی نمی‌دانیم ولی ما مطالعه‌ی ساختمانها و آثار هنری زیبای آنها می‌توان به میزان پیشرفت مردم کرت پی برد. از روی نقاشی‌هائی که بر دیوارها باقی مانده بسیاری از اشتغالات آنها از قبیل صحنه‌های شکار، زدوخوردها، بازیها و همچنین پاره‌ای از قهرمان‌ها و نقش حیوانات شناخته شده. از هنر حجاری و پیکرسازی آن زمان مجسمه‌های کوچکی از سنگ و مفرغ و عاج به دست آمده. در زمینه‌ی معماری با توجه به بقایای شهرها و قصرها و خانه‌های آجری و خرابه‌های بعضی از شهرها بخصوص، کنوسوس و قصر بزرگ آن که اتاقهای کوچک و متعدد و حیاط‌ها و راهروهای فراوان داشت و به وسیله‌ی ستونها و نقاشی‌ها و حجاری دیواری تزئین شده بود، به اهمیت این هنر در آن جزیره واقف می‌شویم.
در پیشرفت قابل ملاحظه‌ی تمدن اژه‌ای، ناگهان وقفه‌ای حاصل شد و این امر نتیجه‌ی حمله آکئی‌ها در حدود سال 1400 و از بین رفتن قدرت کرت بود. بر اثر این حمله مردم کرت به اطاعت فاتحان درآمدند و آنها که حاضر به قبول اطاعت نشدند مهاجرت کردند.

پی‌نوشت‌ها:

1- Egéens
2- Conssos
3- Minos
4- Thalassocratie

منبع مقاله :
لاندلن، شارل دو، (1392) تاریخ جهانی (جلد اول)، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ چهاردهم