اختیار و مسئولیت انسان از نگاه مثنوی

در نظر مولانا انسان هرچه می‌کند به مشیت حق است، اما مولانا این را جبر نمی‌داند و انسان را تا حدی مختار و مسئول اعمال خود می‌بیند. مولانا می‌گوید: گردش فلک و اعمال و عبادات ما، اجرای قضای الهی است و این‌که گفته‌اند تو
سه‌شنبه، 29 تير 1395
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
اختیار و مسئولیت انسان از نگاه مثنوی
 اختیار و مسئولیت انسان از نگاه مثنوی

 

مؤلف: محمدرضا افضلی




 

اختیار آمد عبادت را نمک *** ورنه می‌گردد بنا خواه این فلک
گردش او را نه اجر و نی عقاب *** که اختیار آمد هنر وقت حساب
جمله عالم خود مسبّح آمدند *** نیست آن تسبیح جبری سودمند
تیغ در دستش نه از عجزش بکن *** تا که غازی گردد او یا راهزن
زآن‌که کرّمنا شد آدم ز اختیار *** نیم زنبور عسل شد نیم مار
مؤمنان کان عسل زنبوروار *** کافران خود کان زهری همچو مار
زآن‌که مؤمن خورد بگزیده نبات *** تا چو نحلی گشت ریق او حیات
باز کافر خورد شربت از صدید *** هم ز قوتش زهر شد در وی پدید
اهل الهام خدا عین الحیات *** اهل تسویل هوا سمّ الممات

در نظر مولانا انسان هرچه می‌کند به مشیت حق است، اما مولانا این را جبر نمی‌داند و انسان را تا حدی مختار و مسئول اعمال خود می‌بیند. مولانا می‌گوید: گردش فلک و اعمال و عبادات ما، اجرای قضای الهی است و این‌که گفته‌اند تو نیت کن و به عبادت برخیز، نمک عبادت است تا ما ذوق و لذتی معنوی در آن بیابیم. مولانا می‌گوید: خود عمل، پاداش و کیفری ندارد، زیرا مشیت حق است اما در هنگام حساب، نیک و بد، به اختیار و نیت ما مربوط می‌شود و اگر نیکی اختیار کنیم، هنر ماست. «خود مسبّح آمدند»، یعنی خود در ذکر حق‌اند. مولانا برای مفهوم «کرّمنا» در آیه‌ی 30 سوره‌ی اسراء، تفسیر تازه‌ای می‌آورد و می‌گوید: منظور از گرامی داشتن نوع بشر این است که به او اختیار داده‌اند که نیک یا بد را انتخاب کند و در وجود او نیمی خوبی است و نیم دیگر بدی. مولانا می‌گوید: مؤمن مثل زنبور عسل که شیره‌ی گیاهان را می‌گیرد، از اعمال و اندیشه‌های نیک و حق را می‌گیرد و در نتیجه وجود او حاصلی جز نیکی ندارد. «صدید»، آبی است که گناه‌کاران در دوزخ می‌نوشند. «اهل الهام خدا»، مؤمنانند که از «عین الحیات» می‌نوشند، یعنی از چشم‌های که جاودانگی می‌دهد (بقاء بعد الفناء). «اهل تسویل هوا»، یعنی کسانی که هوای نفس، آنها را فریب می‌دهد و آن‌چه می‌نوشند «سمّ مرگ» است و در عالم معنا مرده‌اند و به بقای حق باقی نمی‌مانند.

در جهان این مدح و شاباش و زهی *** ز اختیار است و حفاظ آگهی
جمله رندان چون که در زندان بوند *** متقی و زاهد و حق خوان شوند
چون که قدرت رفت کاسد شد عمل *** هین که تا سرمایه نستاند اجل
قدرتت سرمایه‌ی سود است هین *** وقت قدرت را نگه دار و ببین
آدمی بر خنگ کرمّنا سوار *** در کف درکش عنان اختیار

مولانا بحث نیک و بد و اختیار انسان را از عالم معنا به عالم صورت می‌آورد تا آن را با مثال روشن کند: تحسین ما از کارهای نیک و «زهی» گفتن به نیکوکاران، نشانه این است که ما اختیاری داریم و مسئول نیت‌های خویشیم. هم‌چنین تا آگاهی از این مسئولیت محفوظ بماند و ما را در نیک پیش ببرد. مولانا می‌گوید: اگر کسی در زندان، رندی و تبه‌کاری نکند، هنری نیست. شخصیت آدمی در جایی هویدا می‌شود که اختیار نیک و بد با اوست. «قدرت» و «سرمایه»، زندگی این دنیاست که باید در راه خیر به کار برد. «وقت قدرت را نگه‌دار»، یعنی از امکانات برای کار در راه حق بهره بگیر.
مولانا بحث را این گونه خلاصه می‌کند: انسان به عنایت و اکرام حق اختیار نیک بودن و بد بودن دارد. البته اگر درک کند که این اختیار را چگونه باید به کار ببرد.

منبع مقاله :
افضلی، محمدرضا؛ (1388)، سروش آسمانی (شرح و تفسیر موضوعی مثنوی معنوی (جلد اول))، قم: مرکز بین‌المللی و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم)، چاپ اول.

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
play_arrow
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
play_arrow
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
play_arrow
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
play_arrow
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم
play_arrow
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم
ورود ترامپ به فیلیپین برای شرکت در نشست آسه‌آن + فیلم
play_arrow
ورود ترامپ به فیلیپین برای شرکت در نشست آسه‌آن + فیلم
آتش گرفتن یک نفتکش متخلف در سواحل عمان + فیلم
play_arrow
آتش گرفتن یک نفتکش متخلف در سواحل عمان + فیلم
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم + فیلم
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم + فیلم
ناگفته‌هایی از برنامه روزانه و ساده‌زیستی رهبر شهید انقلاب + فیلم
play_arrow
ناگفته‌هایی از برنامه روزانه و ساده‌زیستی رهبر شهید انقلاب + فیلم
لحظه برخورد تسبیح پرتاب‌شده به چشم پاپ در مراسم عشای ربانی در پرو + فیلم
play_arrow
لحظه برخورد تسبیح پرتاب‌شده به چشم پاپ در مراسم عشای ربانی در پرو + فیلم
روایت سیدمحمود علوی از لحظات تدفین رهبر انقلاب در حرم امام رضا (ع) + فیلم
play_arrow
روایت سیدمحمود علوی از لحظات تدفین رهبر انقلاب در حرم امام رضا (ع) + فیلم
سخنگوی ارتش: تنگه هرمز فقط با پذیرش شروط ۷ گانه ایران باز می‌شود + فیلم
play_arrow
سخنگوی ارتش: تنگه هرمز فقط با پذیرش شروط ۷ گانه ایران باز می‌شود + فیلم
لاوروف: آمریکایی‌ها جرئت جنگ با روسیه را ندارند + فیلم
play_arrow
لاوروف: آمریکایی‌ها جرئت جنگ با روسیه را ندارند + فیلم
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
play_arrow
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب