مجاز Trop / Figurs of Thought

در علم بيان استفاده از لفظ در غير معني حقيقي است به لحاظ وجود قرينه‌ا‌ي که مانع از اراده‌‌ي معني اصلي باشد. شرط نقل معني اصلي (حقيقي) به معني غير اصلي (مجازي) وجود تناسبي است بين آن دو و اين مناسبت را علاقه
دوشنبه، 27 شهريور 1396
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
مجاز Trop / Figurs of Thought
 مجاز  Trop / Figurs of Thought

نويسنده: سيما داد

 


در لغت به معني غير واقع است چنانکه حافظ گويد:

نقشي بر آب مي‌‌زنم از گريه حاليا *** تا مي‌‌شود قرين حقيقت مجاز من

در علم بيان استفاده از لفظ در غير معني حقيقي است به لحاظ وجود قرينه‌ا‌ي که مانع از اراده‌‌ي معني اصلي باشد. شرط نقل معني اصلي (حقيقي) به معني غير اصلي (مجازي) وجود تناسبي است بين آن دو و اين مناسبت را علاقه گويند. وقتي فردوسي مي‌‌گويد:

جهان دل نَهاده بر اين داستان *** همان بخردان و همان راستان

از کلمه‌‌ي جهان به معني غير حقيقي آن يعني جهانيان استفاده کرده است. اما اين استفاده با دو شرط صورت گرفته است، اول با وجود قرينه‌‌ي «دل نهادن بر داستان» که نشانه‌‌ي آنست که کلمه‌‌ي جهان در غير معني اصلي خود استعمال شده است زيرا جهان در صورت اراده‌‌ي معني حقيقي نمي‌تواند دل بر چيزي نهد، دوم با وجود مناسبت و علاقه‌ا‌ي بين جهان و جهانيان و آن علاقه‌‌ي حال و محل است. (فم)
انچه سبب مي‌‌شود ذهن از واژه، معناي هنري آن را دريافت دارد، نشانه‌‌ي واگردان يا قرينه‌‌ي صارفه نام دارد و خود بر دو نوع است:
- نشانه‌‌ي بيروني يا واژگاني (قرينه‌‌ي لفظيّه) و آن واژه‌ها يا واژگاني است که آشکارا در سخن ذکر شود، مثال:

براشفت ايران و برخاست گرد *** همي هر کسي کرد سازِ نبرد
فردوسي

«ايران» در اين بيت مجاز مرسل است در معناي ايرانيان، و پيوند ميان ايران به معني هنري ايرانيان فعل «براشفت» است زيرا ايراني مي‌‌تواند براشفته شود نه ايران.
- نشانه‌‌ي دروني: آن است که مثلاً دانشجوي پزشکي را از هم اکنون دکتر خطاب کنيم به اعتبار آنچه از حال او برمي آيد که در آينده عملي شود.
در علم بيان فارسي براي مجاز دو نوع عمده برشمرده‌اند:
1- مجاز عقلي و آن نسبت دادن چيزي است به چيزي که از آنِ او نيست مثل اِسناد «دل دادن» به جهان در مثال بالا. اين نوع مجاز را حِکَمي، اِسناد مَجازي، و مَجاز اِسنادي هم مي‌‌گويند) و فقط در ترکيب وجود دارد. 2- مجاز لغوي و آن انتقال دادن الفاظ از معاني حقيقي است به معاني ديگر به مناسبت پيوندي خاص. اين نوع مجاز يا مفرد است و يا در ترکيب به کار مي‌‌رود. در شکل ترکيبي، چنانچه علاقه‌‌ي ميان لفظ و معني مجازي مشابهت داشته باشد آن را مجاز مرسل مي‌‌نامند. مجاز با کنايه از آن جهت تفاوت دارد که اولاً وصف مجازي راه را بر معني حقيقي مي‌‌بندد يعني وقتي مثلاً درباره‌‌ي شب گفته مي‌‌شود:

درنگي گشته و ايمن نشسته *** طناب خيمه را بر کوه بسته
اسعد گرگاني

نمي توان براي اين بيت معني حقيقي قائل شد زيرا نسبت دادن حالات و سکنات انساني به شب فقط به صورت مجاز ممکن است و حقيقت ندارد. حال آنکه وقتي کسي گويد:
«در سراي فلان کس بسته نبيند و ديگ او از آتشدان فرو نمي‌آيد» اين توصيف هم مي‌‌تواند جنبه‌‌ي حقيقي داشته باشد و بيان آن باشد که در خانه‌‌ي شخص مذکور هميشه باز است و آشپزخانه‌‌ي او برقرار، و هم مي‌‌تواند کنايه از آمد و شد بسيار در خانه‌‌ي او باشد. ثانياً در مجاز انتقال از ملزوم (آنچه ذکر نشده) به لازم (آنچه ذکر شده) است. در حالي که در کنايه انتقال از لازم به ملزوم مي‌‌باشد.
(صور خيال در شعر فارسي)

منبع مقاله :
داد، سيما (1378)، فرهنگ اصطلاحات ادبي، تهران: مرواريد، چاپ چهارم.
 
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
play_arrow
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
music_note
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
play_arrow
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
play_arrow
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
play_arrow
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
play_arrow
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
play_arrow
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
play_arrow
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
play_arrow
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
play_arrow
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد
play_arrow
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد
سرلشکر رحیم صفوی: وقتی به محضر رهبر شهید در سال ۱۳۸۶ رسیدیم ایشان فرمودند باید بالای ۲۰۰۰ موشک داشته باشیم + فیلم
play_arrow
سرلشکر رحیم صفوی: وقتی به محضر رهبر شهید در سال ۱۳۸۶ رسیدیم ایشان فرمودند باید بالای ۲۰۰۰ موشک داشته باشیم + فیلم