0
ویژه نامه ها

آیین مهر

آیین مهر یا میترائیسم (آیین پرستش مهر - میتره) یکی از آیین‌های کهن و تأثیر‌گذار بر فرهنگ ایرانی است و مهر به عنوان ایزد راستی از زمان‌هایی بسیار کهن مورد ستایش و احترام اقوام آریایی بود.
آیین مهر
نگاهی به آیین مهرپرستی
 
چکیده
آیین مهر یا میترائیسم (آیین پرستش مهر - میتره) یکی از آیین‌های کهن و تأثیر‌گذار بر فرهنگ ایرانی است و مهر به عنوان ایزد راستی از زمان‌هایی بسیار کهن مورد ستایش و احترام اقوام آریایی بود. این آیین هند و ایرانی که در ایران و بخش وسیعی از آسیا و اروپا رواج داشته، توانسته بر آیین‌های پس از خود بسیار تأثیر گذارد که مسیحیت یکی از ادیانی است که از آداب‌ها و باورهای آن تأثیر پذیرفته است. در این پژوهش سعی بر آن است که به معرفی آیین مهر و باورهای آن بپردازیم.

تعداد کلمات 3281/ تخمین زمان مطالعه 17 دقیقه
آیین مهر
سمیه خلیلی

مقدمه

بر اساس شواهد کشف شده، پیش از میلاد در آسیای صغیر کیشی شکل گرفت که به قلمرو امپراتوری روم، راه یافت و در سراسر آن گسترده شد و به یکی از فراگیرترین کیش‌های جهان باستان تبدیل شد، اما سرانجام در قرن چهارم میلادی در برابر مسیحیت بازماند. هر چند که بسیاری از آداب‌ها و باورهای این آیین در مسیحیت باقی ماند.


خاستگاه دین مهر

به‌طور کلی پرستش مهر در ایران و هند ریشه‌ای بسیار قدیمی‌دارد. در هند باستان نام خدای میترا در ریگ‌ودا آمده است که به‌صورت میترا و رونا ذکر شده است. در هند باستان میترا به عنوان خدای پیمان و روشنی ستایش می‌شود، هرچند که میترا - ورونا فرمان‌روایان کیهانی‌اند و به همراهی یکدیگر نظم را در جهان برقرار می‌کنند. کهن‌ترین مدرکی که در آن نام میترا در آن آورده شد در ناحیه کلاپادوسیه که بخشی از آسیای صغیر است، در نزدیکی آنکارا کتیبه‌ای یافت شده که مربوط به هزاره دوم پیش از میلاد مسیح است. این کتیبه معاهده و پیمان نامه‌ای است میان دو قوم میتانی و هیتی که هر دو از اقوام هند و اروپایی به شمار می‌روند. ذکر نام میترا در کتیبه یاد شده مؤید این نکته است که «مهر» ایزدی است متعلق به عهد آریایی و پرستش این ایزد در بین آریایی‌ها رایج بوده است. (ورما زرن، آیین میترا، ترجمه نادر راد، ص 15).
یکی از محققان به نام «میه Meillet» بر آن است که منشأ وجودی مهر اوامر طبیعی نیست، بلکه منبعث از امور اجتمایع است و مفهومی‌است که از عامل‌های اجتماعی بیرون آمده و جنبه الوهیت یافت‌هاست (کریستن سن، مزدا پرستی در ایران قدیم، ص 36).
بیشتر به نظر می‌رسد که نخستین مفهوم مهر همان خورشید است و مفاهیم تجریدی «پیوند» و «پیمان» از مفهوم مشخص خورشید آمده است. البته برخی از محققان مانند اولانسی، هینلز و گوردن، میترا‌پرستی که در روم وجود داشته است، جدا از مهر‌پرستی در ایران باستان دانسته‌اند. باید توجه داشت که این ادعا منکر ارتباط با باورها و عناصر ایرانی و اخذ آن‌ها از سوی میترا‌پرستان نیست؛ بنابراین نظریه، آیین مهر‌پرستی در آسیای صغیر به آیین سری میترا در روم باستان تبدیل شده که اعتقاد به نقش ستارگان و مناسک سری آن در مهر‌پرستی شرقی دیده نمی‌شود. (اولانسی، پژوهشی نو در میترا پرستی، ترجمه مریم امینی، ص 15).


جایگاه ریشه مهر و ستایش آن در اوستا

کریستین بارتولمه در فرهنگ پارسی باستان متذکر می‌شود که در سانسکریت این نام به‌صورت «میترا» است یعنی پروردگار روشنایی و فروغ (وِدا) و نیز به معنای درستی آمده است. شکل پهلوی آن به تصحیح نیبرگ «میشر» و «میتر» است که در گات‌ها به معنای وظیفه و تکلیف دینی است و در وندیداد به معنای عهد و پیوند و واژه‌های میهن (مئه ثینا) و مهمان با این واژه هم ریشه‌اند. مزدیناند یوستی در تاریخ ایران باستان مهر را رابطه بین فروغ محدث و فروغ ازلی، واسطه بین آفریننده و آفریده می‌داند. (پور داوود، ادبیات مزدیسنا، یشت‌ها، جلد 1، ص 392-420، مقدمه مهریشت)پرستش مهر در ایران و هند ریشه‌ای بسیار قدیمی‌دارد. در هند باستان نام خدای میترا در ریگ‌ودا آمده است که به‌صورت میترا و رونا ذکر شده است. در هند باستان میترا به عنوان خدای پیمان و روشنی ستایش می‌شود، هرچند که میترا - ورونا فرمان‌روایان کیهانی‌اند و به همراهی یکدیگر نظم را در جهان برقرار می‌کنند. کهن‌ترین مدرکی که در آن نام میترا در آن آورده شد در ناحیه کلاپادوسیه که بخشی از آسیای صغیر است، در نزدیکی آنکارا کتیبه‌ای یافت شده که مربوط به هزاره دوم پیش از میلاد مسیح است. این کتیبه معاهده و پیمان نامه‌ای است میان دو قوم میتانی و هیتی که هر دو از اقوام هند و اروپایی به شمار می‌روند. ذکر نام میترا در کتیبه یاد شده مؤید این نکته است که «مهر» ایزدی است متعلق به عهد آریایی و پرستش این ایزد در بین آریایی‌ها رایج بوده است.
در اوستا مهر، ایزد راستی، دلیری، فروغ و روشنایی و عهد و پیمان است. یشت‌های اوستا بسیاری از آیین‌ها و اعتقادات پیش از زرتشت را در خود دارد. یشت دهم (مهر یشت) که پس از فروردین یشت، بلندترین یشت اوستاست به این ایزد اختصاص دارد.
در مهریشت این ایزد به نام «دارنده دشت‌های فراخ» و «اسب‌های تیزرو» که از سخن راستین آگاه است و پهلوانی است خوش‌اندام و نبرد آزما دارای هزار گوش و هزار چشم و هزار چیستی و چالاکی یاد شده، کسی است که جنگ و پیروزی با اوست، هرگز نمی‌خسبد، هرگز فریب نمی‌خورد. او تمام ابزارهای لازم برای حراست و پاسبانی از مخلوقات را دارد. مهر زیناوندی است که کلاه خود بر سر، زره در بر، سپر سیمین به دوش و گرز گران در دست دارد. خورشید دارنده سمندهای تیز تگ از دور ستایش وی را مژده می‌دهد. در گردونه او هزار تیر زرّین، هزار تبر زرین پولادین، هزار تیغ، هزار گرز آهنین و فلاخن موجود است که دشمنان را به سرعت هلاک می‌کند. او نخستین ایزد مینوی است که پیش از طلوع خورشید فنا‌ناپذیر تیز اسب، بر بالای کوه «هرا» بر می‌آید و از آن جایگاه بلند سراسر منزل‌گاه آریایی را می‌نگرد. هشت تن از یاران او بر فراز کوه‌ها و برج‌ها مانند دیده بانان نشسته‌اند و نگران پیمان شکنان‌اند و اگر کسی به وی دروغ نگوید مهر او را از نیاز و خطر خواهد رهانید.
در مهریشت چنین آمده است: «از تو است که خانه‌های سترگ از زنان برازنده برخوردار است، از گردونه‌های برازنده، از بالش‌های پهن و بستر‌های گسترده بهره مند است». (کرده 8، بند 20).
در میان چالاکان، چالاک‌ترین، در میان وفاشناسان وفاشناس‌ترین، در میان دلیران دلیرترین، در میان زیان آوران، زیان آورترین، در میان گشایش دهندگان گشایش دهنده‌ترین، کسی که گله و رمه بخشد، کسی که شهریاری بخشد، کسی که زندگانی بخشد، کسی که نعمت راستی بخشد». (کرده 16، بند 65).
هم‌چنین در کرده 27 بند 107 صفات مهر ذکر شده است. البته در کرده 29 بند 116 مهر به عنوان پیمان، عهد و دوستی و وفاداری معرفی شده است.


مهر در ایران باستان

در آثار و سنگ نبشته‌های اولیه هخامنشی (داریوش و خشایارشا) ذکری از مهر نیست ولی در کتیبه‌های مربوط به سده چهارم پییش از میلاد متلعق به اردشیر دوم (404-354 ق.م) و (359-338 ق م) هخامنشی در همدان، شوش و پرسپولیس پنج‌بار نام مهر آمده است و به طور کلی نام مهر و ناهید در این کتیبه‌ها از نام اهورامزدا بیشتر است. کریستن سن می‌گوید شاید این تحولی از جانب اردشیر دوم هخامنشی بوده که در دین انجام گرفته است. (کتاب مزداپرستی در ایران قدیم، ص 63). گیرشمن هم معقد است تثلیثی در دوران اشکانی شکل می‌گیرد (مهر، ناهید و بهرام) (میترا، آناهیتا، ورثرغن) که این تثلیث باعث کمرنگ شدن اهورامزدا می‌شود.
در دوره ساسانیان هم این ایزد که ناظر بر عهد و پیمان است و نظم و راستی را می‌یابد و بر دیوان و نه پیکاران می‌تازد و آنان را شکست می‌دهد و داوری روان‌ها پس از مرگ بر عهده اوست. اهمیت ویژه‌ای در میان باورهای ایرانیان داشته است. به طوری که در نقش برجسته‌ای در طاق بستان مردی که چهره‌اش مانند خورشید تابناک است در دست چپ اردشیر دوم ساسانی است که برخی می‌پنداشته‌اند که زردشت است و پژوهندگان معتبری مانند «دیولافوآ» و «زاره» آن را مهر می‌دانند. (فرهنگ ایران باستان، پورداوود، 1326، ص 62-65).
این سیر اجمالی نشان می‌دهد که مهر یا میترا از مهم‌ترین موضوع‌های پرستش ایرانیان بوده است؛ اما این سؤال مطرح است که آیا اندیشه مهر پس از اسلام در ایران کاملاً از بین رفت؟ با توجه به سنت‌های ایرانیان و ریشه‌یابی آن‌ها می‌توان این احتمال را مطرح کرد که آیین مهر در تکامل طولانی خود به جهان‌بینی عرفانی مبدل گشته است.

 

مهر‌پرستی در غرب

هرچند که بسیاری از پژوهشگران با توجه به سابقه پرستش و دوام نیایش ایزدی به نام مهر در ایران و هم‌چنین به دلیل وجود عناصر ایرانی در آیین مهر، مهر‌پرستی غربی را دینی نشأت گرفته از اعتقادات مذهبی ایرانیان قدیم می‌دانند؛ اما با وجود همه این‌ها رواج «مهر‌پرستی» به عنوان یک دین در غرب بسیار قابل توجه است.
در اروپا، آیین میترایی ابتدا درمیان سربازان و لشگریان رومی‌ پیروانی داشت. مناسبات عهد جدید اروپائیان با سرزمین‌های فتح شده مانند ارتباط بازرگانی با مردمان آسیای صغیر هم عامل دیگری برای گسترش آئین میترایی در اروپا شد. در واقع آیین میترائی از طرق سرزمین روم به دیگر بخش‌های اروپایی نفوذ کرد.
بطور کلی منطقه نفوذ آیین مهر‌پرستی اروپا، به‌ویژه ایتالیا، شبه جزیره بالکان و اطراف رودخانه‌های راین و دانوب بوده است و از روی پرستش‌گاه‌ها و آثار بازیافته مهری می‌توان فهمید که در سوریه و شمال بین‌النهرین و نواحی شمال آفریقا هم نفوذ و رواج داشته است.
اما در این‌جا عقیده کومون را مطرح می‌کنیم که او معتقد است بر اثر نبردها و فتوحات ایرانیان در آسیای صغیر و سوریه که از زمان هخامنشیان آغاز شده بود و تا اواخر ساسانی هم ادامه داشت، اصول اعتقادی و جهان‌بینی ثنوی ایرانی در این مناطق نفوذ کرده و شایع شد و در نتیجه تأثیر و تلفیق عقاید ثنوی مزدیسنایی رایج در آسیای صغیر با عقاید نجومی‌ کلدانی که از پیش در بین‌النهرین رواج داشت شکل خاصی از جهان‌بینی به‌وجود آمد که منجر به تکوین آیین مهرپرستی یونانی - رومی‌ شد.
(Farnaz Cumount, Oriental Religions in Roman Paganism, New York 1956, p196.)

 

نفوذ و گسترش مهر در روم

با‌توجه به گزارش‌های موجود درباره چگونگی نفوذ مهرپرستی به غرب، می‌توان به این نتیجه رسید که دزدان دریایی سیسیل و سربازان یونانی که در قرن اول پیش از میلاد با اصول و مبانی مهرپرستی در آسیای صغیر آشنا شده بودند، عاملین اصلی انتشار آیین مهر در روم بودند و احتمالاً بازرگانان و سربازان سوری نیز از جمله مروّجین این مذهب در غرب به حساب می‌آیند. (مری بویس و فرانتزگرنه، جلد سوم، تاریخ کیش زرتشت، ص 590-589).
در مورد محل اصلی شکل‌گیری و پیدایش میتراییسم و گسترش آن از شرق به غرب دو نظریه نزدیک به هم با اندکی تفاوت وجود دارد. برخی از محققان هم‌چون کومون، زمینه و بیوار معقتدند آیین مهر در آسیای صغیر تکوین یافته و شکل گرفته و از آن‌جا به غرب رفته است. و برخی دیگر مانند شوارتز، گرشویچ و ویدن گرن پیرو این نظر هستند که آیین مهر در ارمنستان و قفقاز شکل گرفته و سپس از طریق آسیای صغیر به روم راه یافته است.
در نهایت می‌توان گفت که با انتشار «آیین مهر» در اطراف امپراطوری روم در قرن اول مسیحی، توانست در قرن سوم میلادی مذهب رسمی ‌امپراطوری روم شود ولی این نکته وجود دارد که همیشه در تقابل با مسیحیت بوده است. براساس گزارش‌های نویسندگان باستان برخی از امپراتوران روم آشکارا مهرپرست شده بودند و ظاهراً نرون (54-68 م) نخستین کسی بود که در امپراتوری روم به آیین مهر گروید. (تاریخ جامع ایران، بهرامی، ص 472).
هربار که یکی از امپراتوران روم آن را می‌پذیرفت، در نتیجه باعث می‌شد پیروان آیین مهر در دربار نفوذ کنند و با استفاده از نفوذ خود بتوانند پرستش‌گاه‌های جدیدی بسازند. ولی باز با روی کار آمدن یک امپراتوری مسیحی، آنان مورد شکنجه مسیحیان قرار می‌گرفتند و پرستش‌گاه‌هایشان مورد حمله قرار می‌گرفت. در جنگی که در سال 312 میلادی در نزدیکی رود تیبر، بین «ژولیانوس» که امپراتوری مهر پرست بود با امپراتور مسیحی «قسطنطین» در گرفت، قسطنطین توانست پیروز شود و همین امر موجب افول و از بین رفتن آیین مهر‌پرستی در روم گردید. ظاهراً ژولیانوس که در جنگ با شاپور ساسانی مغلوب شد، آخرین امپراتور مهری مذهب روم بود. در سال 391 م در طی فرمان امپراتور روم مراسم دینی مهر‌پرستان در زیارت پرستش‌گاه‌های آنان ممنوع شد. در نهایت مسیحیت توانست در روم گسترش یابد. ولی مبارزه مهرپرستان هم‌چنان تا اواخر قرن 5 میلادی ادامه داشت، اما به مرور زمان با کمتر شدن قدرت آنان آیین مهری ناپدید گشت. (دین‌های ایران باستان، دکتر مهری باقری، ص 158).
 

معابد یا مهرکده‌های مهری

مراسم نیایش و پرستش آیین مهر در ابتدا در غارهای طبیعی انجام می‌گرفته است که نزدیک غار رودخانه‌ای باید جریان داشته باشد. نمونه‌هایی از این معابد در ایتالیا، فرانسه، یوگسلاوی و آلمان یافت شده که صورت میترا در حال ذبح گاو مقدس روی دیواره غار کنده شده است. (ورمازرن، آیین میترا، ص 45).
اغلب بلندپایگان جماعت مهر‌پرست به دلیل دسترسی نداشتن به غار، بخشی از خانه خود را به شکل معبد می‌کردند و در آن‌جا به عبادت می‌پرداختند.
براساس اساطیر میترائی به نقل از پژوهنده بلژیکی کومن مهر نخست از صخره‌ای در غاری با چهره‌ای فروزنده در جمعی از شبانان ظاهر شد و شبانان از طلعت فریبای آن فرشته او را شناختند و نیایش کردند. افسانه ظهور مهر در غار موجب شد که مهر پرستان معابد خود را در غارها و یا در زیر زمین‌ها بسازند. (احسان تبری، آیین مهر، ص 11).
داخل اغلب محرابه‌ها به صورت راهروی باریکی است که در دو طرف آن سکوهایی برای نشستن مهرپرستان قرار دارد و بر دیوار مقابل، نقوش تمثیلی این آیین مصور شده است. معمولاً قبل از تالار نمازخانه اتاقی قرار گرفته که در آن اسباب و آلات مورد لزوم در مراسم دینی گذاشته شده و نیز در همین اتاقی است که مهرپرستان لباس مخصوص مذهبی را می‌پوشند. از میان این نقوش اصلی‌ترین آن نقش «گاوکشی مهر» است. در نقش نگاره‌ها مهر به‌صورت جوانی نیرومند و پر قدرت نشان می‌دهد که کلاهی فریجی بر سر دارد و گاو را بر زمین افکنده خود بر پشت آن نشسته است و با یک دست سر گاو را به عقب کشیده و با دست دیگر خنجری در قلب گاو فرو می‌کند. در صحنه اصلی قربانی گاو دو نفر مشعل‌دار که در دو طرف غار هستند ناظر عمل قربانی می‌باشند. مشعل یکی از آنان به طرف بالا و دیگری به طرف پایین است. (ورمازرن، آیین میترا، 82ص).
در آیین مهری عنوان کلاغ به یاد آورنده مراسم قربانی گاو است. سالکی که به مرحله تشرف به اسرار دین رسیده نقابی به صورت می‌زند که شکل کلاغ دارد. سالک نقابدار در قبال میترا وظیفه‌ای هم‌چون کلاغ دارد. در صحنه قربانی، غالباً کلاغی دیده می‌شود که گاه روی لبه هلالی‌شکل غار نشسته، گاه در حال پرواز به سوی مهر است و گاه بر روی شانه وی نشسته است. (کتاب آیین میترا، ص 86) در واقع محققان، قربانی گاو را که موجب رویش گیاهان و حیات موجودات دیگر می‌شود نشان‌گر امر خلقت می‌دانند و معتقدند که قربانی گاو یک عمل آفرینشی و بندهشتی است. شباهت‌هایی میان آیین قربانی گاو و برخی از اشارات موجود در کتب دینی زرتشتیان درباره آفرینش و رستاخیز، وجود دارد. در جهان‌بینی مزدیسنا، نخستین مخلوقات اهورامزدا یک مرد به نام کیومرث و یک گاو است. تمامی‌آدمیان از پشت کیومرث‌اند و همه جانوران از تخمه گاو یکتا آفریده‌اند. گاو نخستین وسیله اهریمن بیمار گشته و می‌میرد ولی تخمه‌اش به ماه منتقل شده و در آن‌جا حفظ و پالوده می‌شود و همراه با باران در زمین پراکنده گشته مانع رویش گیاهان و پیدایش جانوران بر روی کره زمین می‌گردد. (آیین مهر، مهری میرباقری، ص 162).

 

بیشتر بخوانید: تاثیر آیین مهر در ادیان دیگر


چهار رکن اساسی در آیین مهر

1. تقدس آب
در مهریشت کاملاً به غسل و شست‌و‌شو در آیین میترایی اشاره شده است. میترا با آب مقدس که در مراسم مذهبی مورد استفاده قرار می‌گیرد، پرستش می‌شود. از طرف دیگر یکی از مهم‌ترین معجزات میترا بیرون آوردن آب بوسیله‌ی تیر از دل سنگ است. تصاویر به دست آمده نشان می‌دهد که معجزه در زمان خشک‌سالی بوده، پس میترا نجات دهنده بشریت از تشنگی است. (ورمارزن، 1383) در آیین میترا برپاکی روح و جسم تأکید می‌شود. (کومون، 1383). مهریان برای این‌که ستایش آنان مقدس‌تر باشد همان‌طور که قبلاً نیز اشاره شد معابد خود را در غارها می‌ساختند و چشمه‌های آب در آن احداث می‌کردند. آب در آیین مهری از لوازم ضروری ستایش بود و هر مؤمن باید قبل از شروع عبادت برای پاک شدن و کناره گناهان غسل کند. (سید یونسی، 1343).
زایش مهر از دوشیزه ناهید که در آب بارور شده در نظر پیروان آیین مهر یکی از برجسته‌ترین رویدادها به شمار می‌آید. از این رو در آیین مهر پیوستگی با آب و هرچه در آب بارور می‌شود و می‌روید، دیده می‌شود. (مقدم، 1380)

 

2. تقدس شراب

شراب در فرهنگ ایران باستان جنبه تقدس داشته است. درخت انگور از خون گاوی که به دست مهر کشته شد رویید و اختراع شراب را به جمشید نسبت داده‌اند از این رو بعید نیست که شراب هم از مظاهر دین مهری بوده باشد. (شمسیا، 1376).
 

3. احترام برای آتش

در آیین مهر آتش برترین و سازنده‌ترین نیروی طبیعت به شمار می‌آمده و در همه جلوه‌هایش در افلاک و ستارگان در روشنی و نیروبخشی به زندگی موجودات و رشد و بالندگی گیاهان خفته در درون زمین مورد ستایش قرار می‌گرفته. در ژرفای غارها و محرابه‌ها شعله‌ور بوده و ستایش‌گران می‌کوشیدند آن را از هرگونه آلودگی حتی از تماس با خود به دور نگه دارند. روحانیون در آیین مهری همیشه لازم بود که از آتش مقدس به دقت نگهبانی کند تا همیشه در آتش‌دان ویژه محراب، فروزان و شعله‌ور باشد. (کومون، 1383). در هفت مرحله دین مهری شیر نماد آتش است. نیروی پاک کننده‌ای که در دین مهر به آتش نسبت داده شده، در واقع تجدید کننده صفات مقام شیر است. غرش از آتش در دین مهری کنایه به آتش‌سوزی در آخرت است. (ورمازرن، 1381).
 

4. نجوم

یکی از اساسی‌ترین باورهای مهریان، اعتقاد به نجوم و تأثیر ستارگان در سعد و نحس امور خاکیان است و شاید از همین روست که در مرکز اعتقادات نجومی‌ مهر‌پرستان، ایمان به خورشید وجود دارد. تأثیر عقاید نجومی ‌در دین مهری به اندازه‌ای روشن است که به موقعیت خورشید نسبت به ستارگان، وقع خاصی نهاده شده است. اعتقاد مهریان به عدد 7 و 12 خود به تنهایی نشانه‌ای است برای اعتقاد آن‌ها به نجوم. در تمامی‌معابد مهری نقش‌هایی از ستارگان و سیارات نقاشی شده که این نقوش در معابد به چشم می‌خورد. عقاید نجومی ‌مهریان حتی در عقاید مربوط به عالم علوی آن‌ها هم مؤثر بوده است. (ورمازرن، 1381).
اعتقاد به عناصر اربعه و محترم شمردن آن‌ها نیز از روی نمادهای ملحوظ شده در نگاره‌های مربوط به مهر قابل تشخیص است؛ اما معروف‌ترین این نمادها را می‌توان ظرف (آب)، شیر (آتش)، مار (زمین) و پرنده کلاغ (هوا) دانست. هریک از نمادهای ذکر شده به تنهایی گویای عقایدی هستند که در نزد مهریان جنبه تقدس داشته است و در ادیان بعد از خود هم تأثیر گذاشته است.

    (شاهین، خروس، کبوتر، کلاغ، طاووس
    (گاوشیر، سگ، مار، عقرب
    گیاهان و میوه‌ها(رز، کاج، نیلوفر، انگور، انار
    دیگر نمادها (غار، صخره، مشعل، خورشید، مروارید. (مقدم، 1380).

 

اصول کلی و مقامات هفت‌گانه آیین مهر

مهرپرستان در جریان عبادت مهر و قربانی به نام او و اجرای مراسم مذهبی نوعی مساوات را بین خود رعایت کردند و یکدیگر را «برادر» می‌خواندند. گرونده باید از مراحل هفت‌گانه سلوک بگذرد. اسامی ‌این هفت مرحله عبارتست از: کلاغ، همسر، سرباز، شیر، پارسی، پیک خورشید، پدر پاپیر. (ورمازرن، آیین میترا)
ظاهراً مؤمنان آیین مهری در هر مرتبه‌ای که بودند از ماسک و پوششی مناسب با مقام مذهبی خود استفاده می‌کردند. هر‌طبقه از طبقات هفت‌گانه دارای علامت و نشانه ویژه‌ای بود. علامت کاخ چوبی است که دو مار به دور آن چنبره زده‌اند. در واقع این مقام خدمتگزاران بود و از نظر مهریان کلاغ پیام‌آور بود و عنصر آن باد بود.
نشان ویژه «همسر» که با پارچه‌ای سر و روی خود را می‌پوشاند، مشعل و چراغ است. همسر نماینده عنصر آب است و به گونه‌ای ازدواج عرفانی با مهر بوده است.
علامت خاص سرباز توبره و نیزه و کلاهخود است. سرباز نماینده عنصر خاک است. در واقع رسیدن به این مقام به معنی عضویت در جرگه رزمندگان مهر بوده است.
نشان شیر بیلچه‌ای است که به کار جابه‌جا کردن آتش می‌آید و نوعی چنگ که آلت موسیقی است. رسیدن به این مقام یعنی آزمون‌های اخلاقی و ذهنی خاصی را پشت سر گذاشته است.
شیر، نماینده آتش است. از میان طبقات گفته شده شیر به میترا نزدیک‌تر است و اغلب «سگ» و «مار» همراه اوست. «آتش» شیر را با میترا و خورشید مرتبط می‌سازد.
نشان ویژه مقام پارسی «داس» است و این مقام را مقام آزادگی و دلیری می‌خوانده‌اند. علامت مشخصه «پیک خورشید» تازیانه و ‌هاله و مشعل است.
و در آخر هم عالی‌ترین منصب میترایی رسیدن به مقام پیر/پدر است. به تعبیری نماینده مهر روی زمین، پدر بود و از این رو جامه‌اش را مانند خود مهر سپید می‌انگاشتند. پیر، دانا و حکیم انسان‌پروری بوده که تشرف یافتگان را راهنمایی می‌کرده است. نشانه او هم حلقه، عصا و کلاه فریجی است. عصا و حلقه را نشان فرزانگی او تفسیر کرده‌اند. (تاریخ جامع ادیان،1393، ص 474-475)

 

نمایش پی نوشت ها:

1. دانشجوی مقطع دکتری، دانشگاه ادیان و مذاهب
2. Cumont, Oriental Religions in Roman Paganism, New Yorkm 1956, pp. 135-161. A.D.H Bivar, the personalities of Mitra in Archaeology and literature, R.C. Zeachner, The down and Twilight of Zoroastrianism, London, 1961.
3. M. Schwartz, Mithraic Studies, II, pp. 416-18;
I. Gershevitch, Mithraic Studies, II, p. 355:
G. Widengren, The Mithraic Mysteries in the Greco-Roman World. 1966, pp. 433-55.

منابع:
    - ورمازرن، مارتن، آیین میترا، ترجمه بزرگ نادرزاده، نشر چشمه، تهران، 1380.
    - کریستنسن، آرتور، مزداپرستی در ایران قدیم، ترجمه دکتر مصفا
    - اولانسی، دیوید، پژوهشی نو در میترا پرستی، ترجمه مریم امینی، نشر چشمه، تهران، 1380.
    - پورداوود، ابراهیم، یشت‌ها، جلد اول، انتشارات دانشگاه تهران، 1356.
    - بویس، مری و فرانتز گرنر، تاریخ کیش زرتشت، ج سوم، ترجمه همایون صنعتی زاده، انتشارات توس، تهران، 1375.
    - سید یونسی، میرودود، (1344)، «محراب»، نشریه دانشکده ادبیات تبریز، شماره 4، سال 16، 450-433.
    - کومن، فرانتس، آیین پر رمز و راز میترایی، ترجمه‌هاشم رضی، چاپ دوم، تهران، انتشارات بهجت، 1383.
    - تبری، احسان، «آیین مهر»، مجله چیستا، مهر 1388، شماره 263، 5-17.
    - تاریخ جامع ایران، ج 4، مقاله مهر و مهرپرستی، عسگر بهرامی، ناشر، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران 1393.
    - باقری، مهری، دین‌های ایران باستان، نشر قطره، تهران، 1387.
    - مقدم، محمد، مقاله یادداشتی درباره مهر، مجله دانشکده ادبیات و دانشگاه تهران، ش یک، 79-74
    - Cumont, Otiental Religions in Roman Paganism, New Yorkm 1956, pp. 135-161. A.D.H Bivar, the personalities of Mitra in Archaeology and literature, R.C. Zeachner, The down and Twilight of Zoroastrianism, London, 1961
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
مدیریت و انقلاب فرهنگی به سبک زینب کبری سلام الله علیها
مدیریت و انقلاب فرهنگی به سبک زینب کبری سلام الله علیها

مدیریت و انقلاب فرهنگی به سبک زینب کبری سلام الله علیها

دستور تهیه انواع دسر با کشمش
دستور تهیه انواع دسر با کشمش

دستور تهیه انواع دسر با کشمش

دستور پخت و طرز تهیه چهار غذای رژیمی با بادمجان
دستور پخت و طرز تهیه چهار غذای رژیمی با بادمجان

دستور پخت و طرز تهیه چهار غذای رژیمی با بادمجان

چند مدل خوراکی لذیذ با شیره انگور
چند مدل خوراکی لذیذ با شیره انگور

چند مدل خوراکی لذیذ با شیره انگور

طرز تهیه سه نوع غذای رژیمی با بادمجان
طرز تهیه سه نوع غذای رژیمی با بادمجان

طرز تهیه سه نوع غذای رژیمی با بادمجان

طرز تهیه چند غذای رژیمی با بادمجان
طرز تهیه چند غذای رژیمی با بادمجان

طرز تهیه چند غذای رژیمی با بادمجان

خوراکی هایی که با شیره انگور درست می شوند
خوراکی هایی که با شیره انگور درست می شوند

خوراکی هایی که با شیره انگور درست می شوند

طرز تهیه سه نوع غذای رژیمی با بامیه
طرز تهیه سه نوع غذای رژیمی با بامیه

طرز تهیه سه نوع غذای رژیمی با بامیه

دستور تهیه سه مدل دسر بیسکویتی
دستور تهیه سه مدل دسر بیسکویتی

دستور تهیه سه مدل دسر بیسکویتی

طرز تهیه چهار مدل کوفته گیاهی رژیمی
طرز تهیه چهار مدل کوفته گیاهی رژیمی

طرز تهیه چهار مدل کوفته گیاهی رژیمی

طرز تهیه چند مدل دسر بیسکویتی
طرز تهیه چند مدل دسر بیسکویتی

طرز تهیه چند مدل دسر بیسکویتی

آشنایی با طرز تهیه سه نوع کوفته گیاهی بسیار پرطرفدار
آشنایی با طرز تهیه سه نوع کوفته گیاهی بسیار پرطرفدار

آشنایی با طرز تهیه سه نوع کوفته گیاهی بسیار پرطرفدار

آموزش تهیه چهار مدل دسر بیسکویتی
آموزش تهیه چهار مدل دسر بیسکویتی

آموزش تهیه چهار مدل دسر بیسکویتی

دستور پخت و طرز تهیه انواع کوفته گیاهی
دستور پخت و طرز تهیه انواع کوفته گیاهی

دستور پخت و طرز تهیه انواع کوفته گیاهی

آموزش درست کردن کوفته گیاهی با چند روش
آموزش درست کردن کوفته گیاهی با چند روش

آموزش درست کردن کوفته گیاهی با چند روش

آموزش درست کردن انواع دسر با بیسکویت
آموزش درست کردن انواع دسر با بیسکویت

آموزش درست کردن انواع دسر با بیسکویت

طرز تهیه سه نوع کوفته گیاهی بسیار خوشمزه
طرز تهیه سه نوع کوفته گیاهی بسیار خوشمزه

طرز تهیه سه نوع کوفته گیاهی بسیار خوشمزه

مهارت‌های زندگی و فرایندهای اجتماعی شدن
مهارت‌های زندگی و فرایندهای اجتماعی شدن

مهارت‌های زندگی و فرایندهای اجتماعی شدن

دستور تهیه انواع دسر با بیسکویت
دستور تهیه انواع دسر با بیسکویت

دستور تهیه انواع دسر با بیسکویت

طرز تهیه چند مدل دسر با بیسکویت
طرز تهیه چند مدل دسر با بیسکویت

طرز تهیه چند مدل دسر با بیسکویت

آموزش چهار مدل دسر شیک با بیسکویت
آموزش چهار مدل دسر شیک با بیسکویت

آموزش چهار مدل دسر شیک با بیسکویت