0
ویژه نامه ها

جایگاه تفکر و روش آن

اهمیت تفکر از منظر اسلام بر هیچ کس پوشیده نیست . اما چرایی و چگونگی آن مساله ای است که کمتر بدان پرداخته شده است. در این مقاله ما به تفکر و اصول آن می پردازیم و روشهای صحیح تفکر را مرور می کنیم.
جایگاه تفکر و روش آن
جایگاه تفکر و روش آن
 
چکیده
اهمیت تفکر از منظر اسلام بر هیچ کس پوشیده نیست . اما چرایی و چگونگی آن مساله ای است که کمتر بدان پرداخته شده است. در این مقاله ما به تفکر و اصول آن می پردازیم و روشهای صحیح تفکر را مرور می کنیم.
تعداد کلمات1000 زمان مطالعه5 دقیقه
جایگاه تفکر و روش آن
رضیه برجیان

جایگاه تفکر 

یکی از شاخصه های سبک زندگی اسلامی ، زندگی توام با تفکر است. تفکر در دین اسلام جایگاه ویژه ای دارد. در قرآن نیز بر تفکر بسیار تاکید شده است. بسیاری از آیات قرآن با جملاتی چون «لعلکم تتفکرون» و «لعلکم تعقلون» تمام می شوند. در اهمیت تفکر همین بس که  در روایت آمده است «التفکر فی الاء الله نعم العباده»[1]

تفکر در نعمت های الهی باعث می شود شخص پی ببرد از قبل از تولد تا کنون غرق نعمت های الهی بوده است و ببیند که اگر شخص دیگری یکی از این خوبیها و لطفها را در حقش کرده بود، محبتش را در دل می گرفت. در نتیجه این تفکر محبت به خدا را نصیب او می سازد.[2] این تنها یکی از ثمرات تفکر است . اما تفکر اصول و روشی دارد و با هدف و سمت و سویی انجام می شود. ما در این مقاله به تفکر و اصول آن می پردازیم.

نکته اساسی این است که عقل هم احتیاج به روش دارد هم احتیاج به مواد وهم احتیاج به تربیت. 

تفکر

فکر یکى از اعمال ذهنى بشر و شگفت انگیزترین آنها است. ذهن، اعمال چندى انجام مى‏دهد. ما در اینجا فهرست وار آنها را بیان مى کنیم تا عمل فکر کردن روشن شود و تعریف فکر مفهوم مشخصى در ذهن ما بیابد.

1 - اولین عمل ذهن تصویر پذیرى از دنیاى خارج است. ذهن از راه حواس با اشیاء خارجى ارتباط پیدا مى کند و صورتهایى از آنها نزد خود گرد مى آورد. حالت ذهن از لحاظ این عمل حالت یک دوربین عکاسى است که صورتها را بر روى یک فیلم منعکس مى کند.

2 - پس از آنکه از راه حواس، صورتهایى در حافظه خود گرد آوردیم، ذهن ما بیکار نمى‏نشیند، یعنى کارش صرفا انبار کردن صورت‏ها نیست، بلکه صورت‏هاى نگهدارى شده را به مناسبت‏هایى از قرارگاه پنهان ذهن به صفحه آشکار خود ظاهر مى‏نماید. نام این عمل یادآورى است. یادآورى بى‏حساب نیست. خاطرات ذهن ما مانند حلقه‏هاى زنجیر به یکدیگر بسته شده‏اند، یک حلقه که بیرون کشیده مى‏شود پشت سرش حلقه دیگر، و پشت سر آن، حلقه دیگر ظاهر مى‏شود و به اصطلاح روانشناسى، تداعی معانى اتفاق می‏افتد.

3- عمل سوم ذهن تجزیه و ترکیب است. ذهن علاوه بر دو عمل فوق یک کار دیگر هم انجام مى‏دهد و آن این که یک صورت خاص را که از خارج گرفته تجزیه مى‏کند یعنى آن را به چند جزء تقسیم و تحلیل مى‏کند، در صورتى که در خارج به هیچ وجه تجزیه‏اى وجود نداشته است. تجزیه‏هاى ذهن چند گونه است: گاهى یک صورت را به چند صورت تجزیه مى‏کند، و گاهى یک صورت را به چند معنى تجزیه مى‏کند. و گاهى هم ترکیب مى‏کند. آن هم انواعى دارد. یک نوع آن این است که چند صورت را با یکدیگر پیوند مى‏دهد. و در نوعی دیگر، ترکیب معانى مد نظر است.

4 - تجرید و تعمیم. عمل دیگر ذهن این است که صورتهاى ذهنى جزئى را که به وسیله حواس دریافت کرده است تجرید مى‏کند یعنى چند چیز را که در خارج همیشه باهم‏اند و ذهن هم آنها را با یکدیگر دریافت کرده، از یکدیگر تفکیک مى‏کند. تعمیم یعنى این که ذهن صورتهاى دریافت شده جزئى را در داخل خود به صورت مفاهیم کلى در‏مى آورد. مثلا از راه حواس افرادى را مى‏بیند ولى بعدا از همه اینها یک مفهوم کلى و عام به نام انسان مى‏سازد
.
5 - عمل پنجم تفکر و استدلال است که عبارت است از مربوط کردن چند امر معلوم و دانسته براى کشف یک امر مجهول و ندانسته. در حقیقت فکر کردن نوعى ازدواج و توالد و تناسل در میان اندیشه‏هاست. عمل تفکر خود نوعى ترکیب است اما ترکیبى زاینده و منتج، بر خلاف ترکیب‏هاى شاعرانه و خیالبافانه که عقیم و نازا است.[3]

منطق قانون صحیح فکر کردن است. یعنى قواعد و قوانین منطقى به منزله یک مقیاس و معیار و آلت سنجش است که هر گاه بخواهیم درباره برخى از موضوعات علمى یا فلسفى تفکر و استدلال کنیم باید استدلال خود را با این مقیاس‏ها و معیارها بسنجیم و ارزیابى کنیم که به طور غلط نتیجه‏گیرى نکنیم.[4]

 

خطاى ذهن

ذهن آنگاه که تفکر مى‏کند و امورى را مقدمه براى امرى دیگر قرار مى‏دهد ممکن است صحیح عمل کند و ممکن است دچار خطا گردد. منشأ خطا یکى از دو امر ذیل ممکن است بوده باشد:
1 - آن مقدماتى که آنها را پایه قرار داده و معلوم فرض کرده خطا و اشتباه باشد. یعنى مقدماتى که مصالح استدلال ما را تشکیل مى‏دهد فاسد باشد.
2 - نظم و شکل و صورتى که به مقدمات داده شده غلط باشد، یعنى هر چند مصالح استدلال ما صحیح و درست است ولى شکل استدلال ما غلط است.

خطاسنجى منطق ارسطویى منحصرا مربوط است به شکل و صورت استدلال، اما سنجش خطاى ماده استدلال از عهده منطق ارسطویى خارج است. لذا منطق ارسطویى را منطق صورت مى نامند.[5] دانستن قواعد منطقى قیاس از همین جهت مفید است که انسان راه صحیح قیاس به کار بردن را بداند و دچار اشتباه که زیاد هم رخ مى‏دهد نشود.[6]

نکته اساسی این است که عقل هم احتیاج به روش دارد هم احتیاج به مواد وهم احتیاج به تربیت. روش آن تنها با این به دست نمی‏آید که فقط یک صوری را مشخص کنی و از آن استفاده‏های منطقی کنی موادی که می‏خواهی استفاده کنی و روش استفاده باید مشخص باشد و همچنین شکل آن.[7]
 

پی نوشت
[1] غرر الحکم : 1147.
[2]  طیب، مهدی؛ مصباح الهدی در نگرش و روش عرفانی اهل محبت و ولاء. (نشرسفینه، تهران، 1385)‏،ص190.
[3] . مطهری،مرتضی؛ آشنایى باعلوم اسلامى. (انتشارات صدرا،قم، 1369). ج1، ص108‏.
[4] . مطهری؛ همان.ج1، ص26.
[5] . مطهری؛ همان.ج1، ص30.
[6] . مطهری؛ همان.ج1، ص111‏.
[7] . صفایی حایری روش برداشت از نهج البلاغه ( لیله القدر،قم ،1385) ص70.‏
منابع
قرآن کریم
غرر الحکم 
طیب، مهدی؛ مصباح الهدی در نگرش و روش عرفانی اهل محبت و ولاء. (نشرسفینه، تهران، 1385)‏،ص190.
مطهری،مرتضی؛ آشنایى باعلوم اسلامى. (انتشارات صدرا،قم، 1369). ج1، ص108‏.
صفایی حایری روش برداشت از نهج البلاغه ( لیله القدر،قم ،1385) ص70.‏

 


ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
حکمت | منبر برای ممبر / استاد  رفیعی
حکمت | منبر برای ممبر / استاد رفیعی

حکمت | منبر برای ممبر / استاد رفیعی

تلاوت آیه 9 سوره اسراء/ استاد عبدالباسط
تلاوت آیه 9 سوره اسراء/ استاد عبدالباسط

تلاوت آیه 9 سوره اسراء/ استاد عبدالباسط

لذت از زندگی تا آخرین لحظه!
لذت از زندگی تا آخرین لحظه!

لذت از زندگی تا آخرین لحظه!

ورود ممنوع برای موتورسیکلت!
ورود ممنوع برای موتورسیکلت!

ورود ممنوع برای موتورسیکلت!

ارزیابی مثبت وزیر امورخارجه از اجلاس اکو
ارزیابی مثبت وزیر امورخارجه از اجلاس اکو

ارزیابی مثبت وزیر امورخارجه از اجلاس اکو

تصنیف «همنشین»/ عبدالحسین مختاباد
تصنیف «همنشین»/ عبدالحسین مختاباد

تصنیف «همنشین»/ عبدالحسین مختاباد

واقعیت این است که رآکتور اراک با بتن تخریب شد!
واقعیت این است که رآکتور اراک با بتن تخریب شد!

واقعیت این است که رآکتور اراک با بتن تخریب شد!

پیکان شاسی‌بلند در خیابان‌های کرمان!
پیکان شاسی‌بلند در خیابان‌های کرمان!

پیکان شاسی‌بلند در خیابان‌های کرمان!

اولین مذاکره با ۴+۱ در چه فضایی برگزار می شود؟!
اولین مذاکره با ۴+۱ در چه فضایی برگزار می شود؟!

اولین مذاکره با ۴+۱ در چه فضایی برگزار می شود؟!

اثر رسانه در جهت دهی به ذهن افراد/ استاد حامد کاشانی
اثر رسانه در جهت دهی به ذهن افراد/ استاد حامد کاشانی

اثر رسانه در جهت دهی به ذهن افراد/ استاد حامد کاشانی

تویوتا لندکروز با ۴۴۰ هزار لگو در امارات!
تویوتا لندکروز با ۴۴۰ هزار لگو در امارات!

تویوتا لندکروز با ۴۴۰ هزار لگو در امارات!

سال خمسیت یادت نره !/ آموزش تصویری احکام
سال خمسیت یادت نره !/ آموزش تصویری احکام

سال خمسیت یادت نره !/ آموزش تصویری احکام

آیا اضافه وزن فرزندم نگران کننده خواهد بود؟
آیا اضافه وزن فرزندم نگران کننده خواهد بود؟

آیا اضافه وزن فرزندم نگران کننده خواهد بود؟

اهمیت شوق برای وصال به محبوب
اهمیت شوق برای وصال به محبوب

اهمیت شوق برای وصال به محبوب

موتور هوندایی که هرگز زمین نمی‌خورد!
موتور هوندایی که هرگز زمین نمی‌خورد!

موتور هوندایی که هرگز زمین نمی‌خورد!

خوددرگیری خنده‌دار یک نوزاد بامزه و تلاش‌های نافرجام مادرش
خوددرگیری خنده‌دار یک نوزاد بامزه و تلاش‌های نافرجام مادرش

خوددرگیری خنده‌دار یک نوزاد بامزه و تلاش‌های نافرجام مادرش

عذرخواهی مجری تلویزیون از یک سرباز وظیفه!
عذرخواهی مجری تلویزیون از یک سرباز وظیفه!

عذرخواهی مجری تلویزیون از یک سرباز وظیفه!

تمارض جالب فوتبالی!
تمارض جالب فوتبالی!

تمارض جالب فوتبالی!

مصدومیت شدید نیمار در دقیقه ۸۷
مصدومیت شدید نیمار در دقیقه ۸۷

مصدومیت شدید نیمار در دقیقه ۸۷

فرغون پیشرفته و بسیار مدرن!
فرغون پیشرفته و بسیار مدرن!

فرغون پیشرفته و بسیار مدرن!

نماهنگ | دریادلان
نماهنگ | دریادلان

نماهنگ | دریادلان