0
ویژه نامه ها
پیشکسوتان شهادت | به مناسبت شهادت حجت‌الاسلام مصطفی قاسمی

پیشکسوتان شهادت | به مناسبت شهادت حجت‌الاسلام مصطفی قاسمی

شنبه، 14 ارديبهشت 1398
سال 1398، سال رونق تولید

سال 1398، سال رونق تولید

پنجشنبه، 1 فروردين 1398

علم دینی و چالش های عملیاتی آن

سالهاست که بحث علم دینی در کشور ما مطرح شده است. این بحث مانند تمام بحثها مخالفان و موافقانی دارد. در این مقاله نگاهی اجمالی خواهیم داشت به نظرات مختلف موافقان درباره علم دینی و راهکاری ارائه خواهیم داد برای جمع بین این آراء در عرصه عمل.
علم دینی و چالش های عملیاتی آن
علم دینی و چالش های عملیاتی آن
رضیه برجیان

مقدمه

تولید علم دینی یکی از ضرورتهای جدی کشور ماست. هیچ تمدنی نمی تواند بدون علم و تکنولوژی متناسب با مبانی خودش تداوم یابد . چه این که بدون علم وفناوری زندگی میسر نیست و هر فناوری و علمی نیز مبانی خودش را با خود دارد که برگرفته از تمدنی و فرهنگی است که در آن متولد شده و رشد کرده است. بحث علم دینی سالهاست که در کشور مطرح است؛[1] البته این بحث نه تنها در ایران یا کشورهای اسلامی که در کشورهای اروپایی هم طرفدارانی دارد[2]. ایان باربور یکی از نظریه پردازان در این عرصه است. در ایران تعاریف متعددی برای علم دینی ارائه شده است. ما در ابتدا به این تعاریف و سپس به مشکلات این چندگانگی و راه حل های اجمالی آن می پردازیم.
 

تعاریف علم دینی

ایده تولید علم دینی پس از پیروزی انقالب اسلامی ایران و به خصوص در سالهای اخیر در ایران مورد بحث و گفتگوهای بسیار قرار گرفته است. در این مدت تلقیهای مختلفی درباره چیستی علم دینی توسط موافقین این ایده مطرح شده است. برای مثال:
1_ علم دینی علمی است که به روش اجتهادی از آیات و روایات بهدست آید (علیپور و حسنی، 1389 .)
2_ علم دینی علمی است که در مقام فرضیهپردازی از پیشفرضهای برگرفته از منابع معتبر دینی استفاده کند و در مقام داوری به روش تجربی پایبند باشد (باقری، 1382).
3_ علم دینی علمی است که در چارچوب جهان بینی دینی توسعه یافته و به کار گرفته شود .(گلشنی، 1385 )
4_ علم دینی علمی است که در راستای تولی و قرب الهی ؛ نه تمتع هر چه بیشتر از دنیا( شکل گرفته و توسعه یابد (میرباقری، 1387 و 1390).
5_ علم دینی علمی است که مبتنی بر فلسفه علم الهی شکل گیرد، فلسفه علمی که خود مبتنی بر فلسفه مطلق الهی است. (جوادی آملی، 1386).
موافقین علم دینی متأثر از تلقی ای که از علم دینی داشته اند، از ضرورت، امکان، مطلوبیت و چگونگی تولید علم دینی بحث کرده اند. در مقابل مخالفین علم دینی نیز متأثر از تلقی های متفاوتی که از علم دینی داشته اند ضرورت، امکان و مطلوبیت علم دینی را نفی کرده اند. تلقی ای که مخالفین علم دینی از این ایده در نظر داشته اند و به مخالفت با آن پرداخته اند، عمدتاً مبتنی بر این نگاه بوده است که علم دینی علمی است که قرار است توسط عالمان دینی آشنا با فقه و اصول و تفسیر و به روش اجتهادی از آیات و روایات استخراج شود (ملکیان، 1386 ،1390 و سروش 1389 .)در میان مخالفین جدیدتر علم دینی (برای مثال پایا،1386) تلقی های دیگری از علم دینی مانند علمی که در مقام فرضیه پردازی از متافیزیک دینی بهره میگیرد مد نظر بوده است.[3]

 

بررسی و حل یک شبه چالش مطرح شده

 تعدد تعاریف علم دینی بهانه ای شده است که برخی امکان پذیر بودن آن را به زیر سوال برند؛ با این استدلال که وقتی چیزی حتی دقیقا معلوم نیست چیست ، نمیشود آن را هدف قرار داد و برای رسیدن به آن برنامه ریزی و سیاست گذاری کرد.[4] این سخن حقی است ناتمام. در دوران رنسانس هم که مفهوم علم تغییر کرد[5] کسانی که سردمداران این تغییر بودند، باهم تفاهم نداشتند و نهایت امری که شروع کردند برایشان آشکار نبود تامل در کارهای کسانی مانند بیکن ، گالیله و فیلسوفانی چون دکارت و لایب نیتس این مطلب به وضوح دیده می شود. در واقع نه تنها در تحولات عمیق و مفهومی علم که در ارائه نظریه های علمی نوآورانه در همان پارادیم قبلی نیز تبعات و نتایج نظریه بر نظریه پردازان آشکار نیست . نمونه اش را ما در نسبیت عام و تبعات آن در کیهان شناسی می بینیم، خیلی از بحث هایی که امروزه پیرامون نسبیت مطرح می شود، خارج از دغدغه های انیشتن و تصورات او حتی تا آخر عمرش بود.[6]

مطلب دیگر آنکه گرچه این تعاریف باهم هخوانی ندارند؛ اما متناقض و نافی یکدیگر هم نیستند و می توان همه را ذیل یک سیاست گذاری واحد نیز جمع کرد. همان طور که اکنون در حوزه فناوری نانو کارهای متعدد و با رویکردهای متعدد گاه حتی برای حل مساله ای واحد به کار گرفته می شوند و این امر به هیچ عنوان مانعی بر سر توسعه این فناوری در کشور نبوده است. غرض از این مثال البته قیاس کردن علم با فناوری قیاسی کاملا صحیح نیست ؛ اما تاکید بر این امر است که سیاست گذاری علم یبرای تحقق یک فعالیت مستمر علمی در دانشگاه ها در هر سطحی که باشد نیاز به تعریف جزییات ندارد و می تواند به راحتی همه نگرشهای متفاوت را پوشش دهد. اشکالی ندارد تا به دست آمدن نتایج قابل استناد و روشن کننده ادامه مسیر همه این تعاریف و مسیرهای پیشنهادی در دستور کار قرار گیرد.

نکته دیگر این است که در پرداختن به علم دینی می توان نگاه حداقلی یا حداکثری داشت. در نگاه حداقلی تاکید بر تولید علمی است که در مبانی هستی شناختی و معرفت شناختی با مبانی دینی در تعارض نباشد و همین طور در اهداف.

اما در نگاه حداکثری بحث بر سر علمی است که نه طرفداران نگاه اول به رد علمی که با نگرش دوم تولید شود، خواهند پرداخت و نه طرفداران نگاه دوم مخالف تولید علمی هستند که در تعارض با مبانی دینی نباشد؛ گرچه شاید با آن نیز قانع نشوند.
ایده تولید علم دینی پس از پیروزی انقالب اسلامی ایران و به خصوص در سالهای اخیر در ایران مورد بحث و گفتگوهای بسیار قرار گرفته است.
مطلب آخر این که شاید لازم باشد متناسب با رشته های مختلف مسیرهای متفاوتی ( و رویکردهای حداقلی و حداکثری ) نسبت به تولید علم دینی اتخاذ شود. چه این که به نظر می رسد بخشی از تفاوت نگاه نظریه پردازان در حوزه علم دینی متاثر از رشته تخصصی آنان و زمینه های مورد مطالعه شان باشد.

در واقع منابع موجودی که می توانند مبنای این حرکت قرار گیرند، در رشته های متفاوت بسیار زیاد است. البته انتقادی سطحی نیز به تولید علم دینی گاه ابراز می شود با این استدلال که تک گزاره های علمی یا صادق هستند یا کاذب . این تابع یعنی یا غیر دینی بودن نیست در هر علمی (چه دینی چه غیر دینی) شما هرگاه خودکار را رها کنید به زمین می افتد نه این که پرواز کند. این مطلب حقی است اما در طول تاریخ نظریات متعددی برای توصیف این پدیده و تک گزاره صادق علمی مطرح شده اند که این نظریات در کلیت شان می توانند نسبت های متعددی با مبانی دینی داشته باشند.

 

پی نوشت


[1] "اهداف علم دینی و برخی از لوازم عملیاتی آن" حوزه و دانشگاه، سال دوازدهم، شماره 38،  1385.

[2] "چرا علم دینی" ؛ دکتر مهدی گلشنی، فصلنامه اسراء، سال دوم، زمستان 1389.

[3] ."بررسی دلایل مخالفت با علم دینی" سید محمد تقی موحد ابطحی،راهبرد فرهنگ / شماره بیستم / زمستان 1391.

[4] Rmansouri.ir

[5] "سکولاریسم علمی در غرب" علی رمضانی، معرفت ،سال هفدهم شماره132 ، 1378.

[6] نسبیت خاص و عام و کیهانشناسی،ولفنگانگ ریندلر.

منابع

"اهداف علم دینی و برخی از لوازم عملیاتی آن" حوزه و دانشگاه، سال دوازدهم، شماره 38،  1385.

 "چرا علم دینی" ؛ دکتر مهدی گلشنی، فصلنامه اسراء، سال دوم، زمستان 1389.

 ."بررسی دلایل مخالفت با علم دینی" سید محمد تقی موحد ابطحی،راهبرد فرهنگ / شماره بیستم / زمستان 1391.

 Rmansouri.ir

 "سکولاریسم علمی در غرب" علی رمضانی، معرفت ،سال هفدهم شماره132 ، 1378.

 نسبیت خاص و عام و کیهانشناسی،ولفنگانگ ریندلر.

مقالات مرتبط

تعریف علم

چهارشنبه، 3 تير 1394

نظریه علم دینی حداکثری

يکشنبه، 14 مرداد 1397

چرایی طرح بحث علم دینی در ایران

يکشنبه، 23 شهريور 1393
ارسال نظر شما
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
سه‌شنبه، 14 اسفند 1397
تخمین زمان مطالعه:
بازدید: 97
موارد بیشتر برای شما
مسجد شیخ زاید
مسجد شیخ زاید

مسجد شیخ زاید

مسجد شاه فیصل
مسجد شاه فیصل

مسجد شاه فیصل

مسجد حسن دوم در کازابلانکا
مسجد حسن دوم در کازابلانکا

مسجد حسن دوم در کازابلانکا

آشنایی با سوغات رشت
آشنایی با سوغات رشت

آشنایی با سوغات رشت

معرفی سوغات زاهدان

معرفی سوغات زاهدان

مسجد بزرگ شیخ زاید در ابوظبی
مسجد بزرگ شیخ زاید در ابوظبی

مسجد بزرگ شیخ زاید در ابوظبی

آشنایی با کوه های کارپات اوکراین
آشنایی با کوه های کارپات اوکراین

آشنایی با کوه های کارپات اوکراین

داروی مُسکن را قطع کردم تا بازی‌ام طبیعی‌تر شود
داروی مُسکن را قطع کردم تا بازی‌ام طبیعی‌تر شود

داروی مُسکن را قطع کردم تا بازی‌ام طبیعی‌تر شود

مسجد قل شریف در روسیه
مسجد قل شریف در روسیه

مسجد قل شریف در روسیه

آشنایی با جنگل حرا در جزیره قشم
آشنایی با جنگل حرا در جزیره قشم

آشنایی با جنگل حرا در جزیره قشم

مسجد کریستالی در مالزی
مسجد کریستالی در مالزی

مسجد کریستالی در مالزی

گرمای شدید هوا در اروپا
گرمای شدید هوا در اروپا

گرمای شدید هوا در اروپا

محبوبترین بنده نزد پروردگار
محبوبترین بنده نزد پروردگار

محبوبترین بنده نزد پروردگار

چگونه باید بر احساس تنهایی غلبه کرد

چگونه باید بر احساس تنهایی غلبه کرد

آشنایی با سوغات سرعین
آشنایی با سوغات سرعین

آشنایی با سوغات سرعین

واکنش جالب مردم به پیاده کردن مسافر از تاکسی به زور!
واکنش جالب مردم به پیاده کردن مسافر از تاکسی به زور!

واکنش جالب مردم به پیاده کردن مسافر از تاکسی به زور!

راهنمای خرید سوغات محلات
راهنمای خرید سوغات محلات

راهنمای خرید سوغات محلات

آیا ماجرای قهر و درگیری جهانگیری با روحانی حقیقت دارد؟
آیا ماجرای قهر و درگیری جهانگیری با روحانی حقیقت دارد؟

آیا ماجرای قهر و درگیری جهانگیری با روحانی حقیقت دارد؟

به بهانه سالروز بازی خاطره انگیز ایران - پرتغال

به بهانه سالروز بازی خاطره انگیز ایران - پرتغال

راهکارهایی ساده برای کاهش مصرف
راهکارهایی ساده برای کاهش مصرف

راهکارهایی ساده برای کاهش مصرف

امروز فناوری و عرصه فضای مجازی مرزها را در نوردیده است | راسخون در تولید و تامین محتوا دینی موفق بوده است
امروز فناوری و عرصه فضای مجازی مرزها را در نوردیده است | راسخون در تولید و تامین محتوا دینی موفق بوده است

امروز فناوری و عرصه فضای مجازی مرزها را در نوردیده است | راسخون در تولید و تامین محتوا دینی موفق بوده است