0
ویژه نامه ها

بررسی عقل و نقل در احکام شرعی در تشیع

عقل و نقل در احکام شرعی

مباحث فقه از مرز فروع فقهی در حدیث اهل بیت علیهم السلام تجاوز نمی کرد و فقها به فروع جدید و استدلال و رأی نمی پرداختند. تقدم نقل بر عقل، اصل مهم معرفت شناختی مکتب قم یا ری بود. بنابر اعتقاد اخباریان قدیم (شیخ صدوق و جناب کلینی) عقل توان و صلاحیت آن را ندارد که در وادی شریعت گام نهد.
عقل و نقل در احکام شرعی
جهان تشیع به هنگام منازعات (ظاهری) میان عقل و نقل در زمان حضور حضرات معصومین (علیهم السلام)  در پرتو هدایت و راهنمایی آنها راه صواب را جسته و هر کدام از احکام عقل و نقل را در جایگاه خاص و واقعی خود قرار می داد. در زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)  به جهت وجود وحی، اجتهاد و کاربرد عقل برای یافتن حکم شرعی موضوعیت نداشت و دوران حضور ائمه معصوم علیهم السلام نیز بنا بر اعتقاد شیعه همانند دوران پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) است. اما آغاز غیبت کبری و دسترسی نداشتن به امام معصوم، آغاز تکاپویی جدید از سوی فقهای شیعه برای پر کردن این خلاء است و دست یافتن به احکام الهی تبیین و وظایف مسلمانان و مکلفان، به دغدغه اندیشمندان شیعه تبدیل شد. این تکاپو زمینه ساز دو جریان فکری در اندیشه فقهی شیعه گردید: گروهی، دستیابی به احکام الهی و وظایف مکلفان را صرفا در رجوع به کتاب و سنت (نقل) جست وجو می کرد و گروهی دیگر، در این مهم علاوه بر کتاب و سنت، عقل را نیز مطرح می نمود .با پیدایش مکتب کلامی - فقهی بغداد که از کلام عقلانی و روش شناسی اصول فقه جانب داری می کرد، مکتب قم رو به افول گرایید. مشخصه اصلی این مکتب در برابر مکتب قم روش شناسی آن است. این روش که در میان فقها از آن به «اصول» تعبیر می شود.گروه اول که از آن با عنوان گرایش اخباری یا فقه حدیثی یاد می شود، صرفا به نقل و جمع آوری روایات (اخبار) و باب بندی آنها می پرداخت. این گرایش از کاوش در احکام فقهی جز با الفاظی که در نصوص آمده بود هراس داشت. اساسا این گروه با هرگونه تأویل یا تفسیر احادیث مخالف بود و غیر از این طریق را ناروا و غیر مشروع می دانست. آثار فقهی این گروه، مجموعه ای از متون و روایات است که باب بندی و عنوان گذاری شده است .
 
گروه دوم از علمای شیعی، به گرایشی در فقه روی آوردند که جوهره اصلی آن را عقل در خدمت تعالیم دین تشکیل می داد. از این گرایش با عنوان اصولیون یا فقه اجتهادی یاد می کنیم. (1)
 

اصحاب نقل (اخباریان قدیم)

شهر قم در قرن های سوم و چهارم هجری مرکز مهم و اصلی اصحاب حدیث (نقل) و فعالیت عمده آنها گردآوری احادیث نقل شده از ائمه معصوم علی بوده است. در این دوران، شرایط فرهنگی و سیاسی شیعه به گونه ای است که حفظ و حراست و بازآرایی اخبار و احادیث امری ضروری می نماید.
 

ویژگی‌های مکتب قم

نخستین و مهم ترین مشخصه این مکتب، توسعه جمع آوری و تدوین احادیث است. دومین ویژگی آن، ایجاد طرح تازه ای در کتابت فقه یعنی «پاسخ نامه ها» بود. بدین گونه شیعیان از فقهای سراسر جهان اسلام درباره مسائلی که برایشان پیش می آمد استفسار می کردند و فقها به این سؤالات پاسخ می نوشتند. در این شیوه، مباحث فقه از مرز فروع فقهی در حدیث اهل بیت علیهم السلام تجاوز نمی کرد و فقها به فروع جدید و استدلال و رأی نمی پرداختند. تقدم نقل بر عقل، اصل مهم معرفت شناختی مکتب قم یا ری بود. بنابر اعتقاد اخباریان قدیم (شیخ صدوق و جناب کلینی) عقل توان و صلاحیت آن را ندارد که در وادی شریعت گام نهد. این معرفت شناسی، روش شناسی خاص خود را نیز به همراه داشت. فهم احکام دینی منحصر در مراجعه مستقیم به نصوص دینی گردید. به این معنا که فهم روایی یا حدیثی روش دستیابی به احکام الهی دانسته می شد.(2)
 

اصحاب عقل

در قرن چهارم و با پیدایش مکتب کلامی - فقهی بغداد که از کلام عقلانی و روش شناسی اصول فقه جانب داری می کرد، مکتب قم رو به افول گرایید. مشخصه اصلی این مکتب در برابر مکتب قم روش شناسی آن است. این روش که در میان فقها از آن به «اصول» تعبیر می شود ناشی از معرفت شناسی اصحاب مکتب بغداد است که قائل به کاربرد «عقل» در فهم احکام الهی بودند.
 
از نمایندگان برجسته مکتب اصولی در سیر تاریخی می توان به این افراد را نام برد:
 
1. ابومحمد حسن بن على عمانی معروف به ابی علی عقیل یمانی (متوفای ۳۲۸ یا ۳۲۹ ق).
 
2. ابوعلی محمد بن احمد کاتب اسکافی معروف به ابن جنید (متوفای ۳۸۱ق) ٣. شیخ محمد بن نعمان مشهور به شیخ مفید (۳۳۸ - ۴۱۳ ق) شیخ مفید مهم ترین و برجسته ترین نماینده مکتب بغداد و از بنیانگذاران شیوه اجتهادی در فقه امامیه محسوب می شود. که با ظهور او سلطه محدثان و گرایش حدیثی آنان در رویارویی با تفکر اجتهادی نیرومندش متزلزل شد.
 

اخباری گری (اخباریان جدید)

فرقه ای از علمای شیعه امامیه هستند که عمدتا اخبار اهل بیت را مأخذ و اساس عقاید و احکام دین می دانند و به سایر مدارک فقط در صورتی که با احادیث ائمه و تأیید شده باشد استناد می کنند. در مقابل ایشان اصولیین و پیروان مکتب اجتهاد قرار دارند که احکام را از کتاب و سنت و اجماع و عقل استنباط می کنند و معتقدند تنها اخبار نمی تواند مصدر همه تکالیف و جوابگوی همه نیازهای جامعه در هر عصر و زمان باشد. مکتب اخباری گری از اوایل قرن دهم هجری توسط محمدامین استر آبادی آغاز می گردد. بعد از استرآبادی مدت دو قرن، به خصوص قرن یازدهم هجری زمان اوج اخباری گری بوده است.
 
بزرگان اخباریین اکثرا در این دو قرن دهم و یازدهم) ظهور کردهاند. یکی از علل گرایش بزرگانی همچون محقق کرکی (۱۰۱۲ - ۱۰۷۶ ق)، صاحب حدائق (۱۱۰۷ - ۱۱۶۸ق)، شیخ حر عاملی (۱۰۳۳ - ۱۱۰۴ق)، علامه مجلسی (۱۰۳۸ - ۱۱۱۰ق)، فیض کاشانی (۱۰۰۷ - ۱۰۹۱ق) و سید نعمت الله جزایری (۱۰۵۰ - ۱۱۱۲ق) به مسلک اخباری گری و حمایت آنان از این مسلک، جنبه قداست ظاهری اخباری گری است که با عنوان دفاع از مکتب اهل بیت ع ظهور کرد. به گونه ای که تابعین و حامیان این مکتب، بر این باور بودند که گرایش به مکتب فقاهت و اجتهاد، نوعی ضربه به مکتب اهل بیت ع و اخبار ائمه اطهار است. این باور باعث گردید که آنان با سرمایه های علمی که داشتند از مکتب اخباری گری حمایت کنند و به این مکتب، رنگ علمی و شرعی دهند.
 
پی‌نوشت:
1. سید محسن آل سید غفور، جایگاه سیاسی عالم دینی در دو مکتب اخباری و اصولی، ص ۳۰ و ۳۱.
2. همان، فصل دوم
 
منبع: تفکرعقلی در کتاب و سنت، حمیدرضا رضانیا، چاپ دوم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، قم 1393
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
عصر جدید (فصل دوم) (3-22) | گروه مجاز
عصر جدید (فصل دوم) (3-22) | گروه مجاز

عصر جدید (فصل دوم) (3-22) | گروه مجاز

عصر جدید (فصل دوم) (2-22) | خوانندگی / مبین درپور
عصر جدید (فصل دوم) (2-22) | خوانندگی / مبین درپور

عصر جدید (فصل دوم) (2-22) | خوانندگی / مبین درپور

عصر جدید (فصل دوم) (1-22) | تیراندازی / امین صالحی
عصر جدید (فصل دوم) (1-22) | تیراندازی / امین صالحی

عصر جدید (فصل دوم) (1-22) | تیراندازی / امین صالحی

عصر جدید (فصل دوم) (5-21) | زورخانه / مهران رحمانی
عصر جدید (فصل دوم) (5-21) | زورخانه / مهران رحمانی

عصر جدید (فصل دوم) (5-21) | زورخانه / مهران رحمانی

عصر جدید (فصل دوم) (4-21) | خوانندگی / عرفان طهماسبی
عصر جدید (فصل دوم) (4-21) | خوانندگی / عرفان طهماسبی

عصر جدید (فصل دوم) (4-21) | خوانندگی / عرفان طهماسبی

عصر جدید (فصل دوم) (3-20) | بازیگری / عباس رثایی
عصر جدید (فصل دوم) (3-20) | بازیگری / عباس رثایی

عصر جدید (فصل دوم) (3-20) | بازیگری / عباس رثایی

عصر جدید (فصل دوم) (2-21) | تردستی / علی جعفری
عصر جدید (فصل دوم) (2-21) | تردستی / علی جعفری

عصر جدید (فصل دوم) (2-21) | تردستی / علی جعفری

تولید ماده اولیه رمدیسیور در کشور
تولید ماده اولیه رمدیسیور در کشور

تولید ماده اولیه رمدیسیور در کشور

عصر جدید (فصل دوم) (1-21) | زورخانه / گروه جوانمردان ایران زمین
عصر جدید (فصل دوم) (1-21) | زورخانه / گروه جوانمردان ایران زمین

عصر جدید (فصل دوم) (1-21) | زورخانه / گروه جوانمردان ایران زمین

درد داری دست بر بازو بگیر اما بمان/ حیدر خمسه
درد داری دست بر بازو بگیر اما بمان/ حیدر خمسه

درد داری دست بر بازو بگیر اما بمان/ حیدر خمسه

مداحی جلسات هفتگی1399/ خمسه: دیدم وسط باغچه پرپر شدنت را
مداحی جلسات هفتگی1399/ خمسه: دیدم وسط باغچه پرپر شدنت را

مداحی جلسات هفتگی1399/ خمسه: دیدم وسط باغچه پرپر شدنت را

بوسنی به روایت سینما؛ از حاتمی‌کیا تا آنجلینا جولی!
بوسنی به روایت سینما؛ از حاتمی‌کیا تا آنجلینا جولی!

بوسنی به روایت سینما؛ از حاتمی‌کیا تا آنجلینا جولی!

روضه حضرت زهرا سلام الله علیها/ حاج حیدر خمسه
روضه حضرت زهرا سلام الله علیها/ حاج حیدر خمسه

روضه حضرت زهرا سلام الله علیها/ حاج حیدر خمسه

مداحی جلسات هفتگی1399/ خمسه: روضه
مداحی جلسات هفتگی1399/ خمسه: روضه

مداحی جلسات هفتگی1399/ خمسه: روضه

مداحی جلسات هفتگی1399/ خمسه: درد و دل با امام زمان علیه السلام
مداحی جلسات هفتگی1399/ خمسه: درد و دل با امام زمان علیه السلام

مداحی جلسات هفتگی1399/ خمسه: درد و دل با امام زمان علیه السلام

روضه حضرت زینب سلام الله علیها/ حاج حیدر خمسه
روضه حضرت زینب سلام الله علیها/ حاج حیدر خمسه

روضه حضرت زینب سلام الله علیها/ حاج حیدر خمسه

مداحی جلسات هفتگی1399/ خمسه: خوبست که عاشق جگری داشته باشد
مداحی جلسات هفتگی1399/ خمسه: خوبست که عاشق جگری داشته باشد

مداحی جلسات هفتگی1399/ خمسه: خوبست که عاشق جگری داشته باشد

رای تکرار بازی با استقلال ناعادلانه است/یک امتیاز گرفتن از سپاهان حکم برد دارد
رای تکرار بازی با استقلال ناعادلانه است/یک امتیاز گرفتن از سپاهان حکم برد دارد

رای تکرار بازی با استقلال ناعادلانه است/یک امتیاز گرفتن از سپاهان حکم برد دارد

باورهای غلطی که درباره کرونا در ذهنمان وجود دارد
باورهای غلطی که درباره کرونا در ذهنمان وجود دارد

باورهای غلطی که درباره کرونا در ذهنمان وجود دارد

مداحی جلسات هفتگی1399/ نریمانی: حسینم ای بی سر حسین عریان پیکر
مداحی جلسات هفتگی1399/ نریمانی: حسینم ای بی سر حسین عریان پیکر

مداحی جلسات هفتگی1399/ نریمانی: حسینم ای بی سر حسین عریان پیکر

مداحی جلسات هفتگی1399/ نریمانی: آب روون میبینم یاد لبات می افتم
مداحی جلسات هفتگی1399/ نریمانی: آب روون میبینم یاد لبات می افتم

مداحی جلسات هفتگی1399/ نریمانی: آب روون میبینم یاد لبات می افتم