بررسی رابطه حریم زنانه با معماری ایرانی اسلامی

نقش معماری ایرانی اسلامی بر حفظ جایگاه زنان

معماری ایرانی اسلامی جایگاهی امن و محفوظ شده برای زنان و دختران در خانه در نظر می‎گرفت. حال سوالی که اینجا به وجود می‎آید این است که اصولا معماری ایرانی اسلامی بر اساس حفظ کرامت، امنیت و حریم خصوصی زن چه بود و چه شرایطی را برای او به وجود می‎آورد؟

در گذشته دور حفظ جایگاه زن و البته رعایت حریم خصوصی او در اهمیتی با درجه بالا قرار داشت و به همین دلیل این موضوع حتی در نوع معماری یک سازه مسکونی به شدت مورد اهمیت قرار می‎گرفت. یک معماری اسلامی ترکیبی از شیوه‎هایی نوین بود که راحتی، مصونیت و آرامش زن را دربر می‎گرفت.

مسئله محرمیت و نامحرمیت و عدم رویت زن از سوی مردان غریبه، بسیار پراهمیت بود و اصولا خانه‎ای که چنین شرایط امنی را برای زنان به وجود نمی‎آورد مورد استقبال نبود و از سویی طبق اصول سبک و سیاق معماری اسلامی تعریف نمی‎شود.(1)

در واقع همین که اسم معماری اسلامی بر روی یک خانه سایه می‌افکند، این بدان معنا بود که ساخت این خانه با رعایت حریم زن و راحتی او به سرانجام رسیده است.

ورود مردان ممنوع

اصل محرمیت در معماری اسلامی در کلان شهرهای مختلف ایران در سده‎های پیشین رواج یافت. کالبد موجود در خانه، حریمی را برای زنان و دختران به وجود آورد که اطمینان داشتند متعلق به خود آن‌هاست و پای هیچ نامحرمی به آنجا نمی‎رسد و حتی شگفت آنکه محارم زن نیز تحت شرایط خاصی وارد آن می‎شدند. زن و دختر ایرانی در خانه‎ای که بر اساس معماری ایرانی اسلامی بنا گشته بود، مصونیت و امنیت داشتند. ضمن اینکه به او استقلالی می‎بخشید که در سال‎های پیشین در بسیاری از جهات و زمینه‎های اجتماعی از او سلب شده بود.

اکنون به این مسئله می‎پردازیم که اصولا معماری ایرانی اسلامی چه سازه‎ای را بنا می‎کرد که در آن زنان حریم شخصی داشتند و مصونیت را تجربه می‎کردند؟

مثال‎های ساده‎ای در این رابطه وجود دارد. به عنوان مثال در بسیاری از خانه‎ها و عمارت‎های قدیمی، دو حیاط از سوی معماران ایرانی اسلامی تعبیه می‎شد.

در حیاط نخست هر فردی می‎توانست نفوذ کند و وارد خانه شود، اما ورود او به حیاط دوم با ممانعت‎هایی همراه بود. او در شرایطی می‎توانست گام به حیاط دوم بگذارد که هیچ مانعی نداشت و به او اجازه می‎دادند گام به آنجا بگذارد، چون دیگر هیچ زن یا دختری در آنجا نیست.

مثال واضح دیگر نحوه ساخت آشپزخانه در عمارت‎ها و خانه‎هایی است که بر اساس معماری ایرانی اسلامی ساخته می‎شوند. در سده‎ها، دهه‎ها و حتی در دوران کنونی، آشپزخانه حریمی مخصوص به زن شمرده می‎شد. از آنجایی که در زمان‎های بسیار دور این مکان از خانه منحصرا زنانه ساخته می‎شد، اصولا طوری طراحی می‎گردید که حریم زن را کاملا حفظ می‎کرد. این بنا در پستو ساخته می‎شد و هرکسی اجازه ورود به این حریم زنانه را نداشت. چنین شرایطی برای زن باعث می‎شد تا با خیال راحت‎تری به امور آشپزی خود بپردازد.

مرزهایی برای مصونیت زن

سوال اینجاست که در معماری ایرانی اسلامی، به چه دلیل تا این اندازه زن در طراحی یک خانه در اولویت شمرده می‎شد؟ پاسخ به این سوال این است که حفظ راحتی و البته کرامات و مصونیت زن واجب‎ تر از هر چیز دیگری بود. بسیاری از مردان آن روزگار بنابر اعتقادات خود نمی‎خواستند زنان و دختران ساکن در خانه از سوی نامحرم رویت شوند.

همچنین حجاب مسئله بسیار مهمی تلقی می‎شد. حتی این مسئله در آیه حجاب در سوره نساء متجلی شده است. در واقع معماری ایرانی اسلامی متاثر از آیات و احادیث این چنینی است.(2)

حفظ صیانت و حجاب زن بخشی از جریان شکل‎گیری و پیشرفت معماری ایرانی اسلامی بود. نوع طراحی بناها بر اساس این نوع معماری، حریمی امن برای زن ایجاد می‎کرد و مرزهایی برای او در نظر می‎گرفت که رضایت خود او را هم در برداشت.

نحوه ساخت یک عمارت و یا یک خانه در مجموع به صورتی بود که هیچ غریبه‎ای نتواند به هیچ شکلی به آن نفوذ کند. به طور مثال اگر فردی غریبه وارد خانه می‎شد، محال بود که بر اساس طراحی خانه بتواند اول از حیاط دوم عبور کند و سپس برای اینکه به هال برود از جلوی آشپزخانه رد شود. طراحی خانه به گونه‎ای بود که او بدون رد شدن از این مکان‎ها به خانه می‎آمد و می رفت. در اینجا مفهوم محرم و نامحرم به خوبی از سوی معماران اسلامی در سازه‎های مسکونی اعمال می‎شد.

تفکیک مکان‎های مختلف خانه به معنای زندانی کردن زن نبود، بلکه به منظور امنیت و آرامش خاطر خودش بود. البته این مسئله نیز قابل کتمان نیست که مردان نمی‎خواستند نامحرمان، زنان آن‌ها را ببینند.

اکنون معماری ایرانی اسلامی بسیاری از مولفه‎های خود را از دست داده است، به طور مثال همین در نظر گرفتن مکان‎های مختص به زنان در منازل مسکونی کنونی هیچ معنایی ندارد.

دالان‎هایی برای حفظ حریم زن

در آپارتمان‎هایی با متراژ کم و یا حتی ویلاهایی مدرن، قرار گرفتن آشپزخانه در پستو و یا تعبیه کردن حیاط دوم چه معنایی دارد؟

معماری ایرانی اسلامی فقط مربوط به عمارت‎ها و خانه‎ها نبود بلکه مساجد، باغ‎ها و حمام‎های عمومی را در برمی‎گرفت و حفظ کرامات و امنیت زن در این مکان‎ها نیز مد نظر قرار می‎گرفت.(2)

فرهنگ زندگی و نقش زن در سده‎های پیشین، همیشه از عوامل تاثیرگذار بر نحوه شکل‎دهی به یک خانه بوده است. زنان در عین استقلال در امور مدیریت خانه، دارای مکان‎هایی مختص به خود بوده‎اند. حریم خصوصی آن‌ها هشتی‎هایی را هم در برمی‎گرفت که پای کمتر مردی به آن باز می‎شد، حتی مرد خانواده و کسی که به اصطلاح ریاست خانه را بر عهده داشت.

جداسازی نقش زن و مرد در خانه به منظور حفظ آرامش و صیانت بیشتر زن تا آنجا پیش رفت که گاهی اوقات برای خانه دو آشپزخانه در نظر گرفته می‎شد؛ یکی منحصرا برای زن و دیگری هم برای زن و هم برای مرد. این موارد در دوران قاجار بسیار رواج داشت.(3)

بسته به تعداد زنان خانه به خصوص در عمارت‎هایی که مرد چندین همسر داشت، تعداد هشتی‎ها و آشپزخانه‎ها نیز بیشتر می‎شد. نکته بسیار پراهمیت دیگر اینکه در خانه‎های عیان، حمام‎هایی وجود داشت که منحصرا متعلق به زن بود، بدان معنا که حتی اگر زنی در خانه نبود مرد به آنجا نمی رفت و استحمام نمی‎کرد.

استفاده از حمام زنانه مکروه بود و ورود مردان به آن اشکال فراوانی داشت. همه این‌ها برای حفظ حریم زن بود. دالان‎هایی نیز وجود داشت که این دالان‎ها در راستای جداسازی معبر عبوری زن و مرد ساخته شده بودند.(3) در اینجا تعریف محرمیت و نامحرمیت زن و مرد به اوج می‎رسید که هدف حفظ جایگاه زن بود.

پایان معماری ایرانی اسلامی

در دوران قاجار، قبل و حتی پس از آن، تصور اینکه مردی بدون اجازه وارد منزل دیگری شود امکان نداشت. هر چند معماری اسلامی مکان‌های دنجی را برای زن در خانه در نظر گرفته بود، اما با این حال باز هم امکان نداشت که کسی بدون اجازه وارد خانه شود، چه برسد به اینکه وارد حریم‎های زنانه خانه شود. هیچ معماری در دنیا به اندازه معماری ایرانی اسلامی برای زن در یک سازه مسکونی، جایگاه و مکان در نظر نگرفته است.(4)

امروز اثری از معماری اسلامی در سازه‎های مختلف مسکونی، تجاری و اداری مد نظر قرار ندارد. این در حالی است که با برنامه‎هایی از پیش تعیین شده می‎توان این نوع از معماری ارزشمند و تاریخی را که در جهان بی‎نظیر است، بار دیگر در سازه‎های مختلف اعمال کرد.

عصر مدرنیته با کمرنگ شدن فاصله بین زن و مرد، معماری اسلامی در ساخت پروژه‎های مسکونی را تحت تاثیر قرار داد و آن را زیر سوال برد. با وجود اینکه در عصر مدرنیته به سر می‎بریم، به نظر می‌رسد ساختار شهری هنوز هم نیازمند معماری ایرانی اسلامی است.

پی نوشتها