ابن طُفَیل

تولد: گواریخ، اسپانیا، پیش از 504/ 1110؛ وفات: مراکش، 581/ 118

ابن طفیل یک مسلمان اندلسی بود که تعلیم و تربیت عمیقی در دیانت اسلام و نیز علوم غیردینی اسلامی یافته بود. شغلش طبابت بود و ابتدا در غَرناطه و سَبتَه(1)و طَنجه(2) و سپس(559-1163/578-1182)به عنوان طبیب درباری سلطان موحدی مراکش و اندلس به سر می برد. وی(در حدود سال 1169 /565) ابن رشد را به سلطان موحدی معرفی کرد و از او درخواست کرد که به شرح آثار ارسطو بپردازد.
شهرت ابن طفیل بیشتر به خاطر کتاب فلسفیش موسوم به حَی بن یَقظان(3)است. در این کتاب پس از یک مقدمه ارزشمند که به نشأت فلسفه در غرب اسلامی می پردازد، فلسفه نو - افلاطونی خود را در هیأت یک افسانه بیان می کند. حی پسر بچه ای است که در یک جزیره دور افتاده به دنیا می آید و یک گوزن ماده تغذیه اش می کند. وی همچنان که بزرگ می شود صرفاً بر اثر مشاهدات و عقل ورزی خویش، خود به خود بعضی از فنون عملی و مقدمات علوم تجربی را می آموزد. در بزرگسالی به مدد عقل و اشراق به فهم مابعدالطبیعه و الهیات و انجام ریاضت عملی نائل می شود و سرانجام بر اثر مشاهدات و ژرف نگریهای عرفانی به وجود خداوند واجب الوجود و علت جهان پی می برد. بعدها با یک مسلمان نیک اعتقاد مواجه و همسخن می شود و به این نتیجه می رسد که تفاوتی بین عقاید فلسفی حی و دیانت وحیانی اسلام نیست، ولی آموختن فلسفه به بسیاری از مردم بی فایده است. و برای آنها عقاید و احکام ساده دینی کفایت می کند.
هدف عمده این افسانه اثبات دو نکته است:(1) فلسفه نو افلاطونی همان است که یک انسان عاقل، که از علائق و تعصبات اجتماعی به دور مانده باشد، طبیعتاً به آن می رسد؛ و (2) عمل به مضمون این فلسفه، یا مضمون عملی این فلسفه، به سعادت عالیه انسان منتهی می شود که همانا استکمال عرفانی نفس است. ابن طفیل در جزئیات فلسفه اش از ابن سینا پیروی می کند ولی تفاوتهایی بین آرای این دو وجود دارد. فی المثل ابن طفیل بر آن است که قدم جهان - به جای حدوث زمانی اش- ثابت نشده است و معقولات همانا انتزاع عقل انسانی است نه افاضه یک عقل فعال خارجی.
حی بن یقظان در اصل عربیش همواره خوانندگان فراوانی داشته است، و از 1082/ 1671 به بعد چندین ترجمه اروپایی از آن به عمل آمده است. شاید بر رابینسون کروزوئه (1717)اثر دوفو نیز تأثیر نهاده باشد.
نسخه خطی اثر دیگر ابن طفیل رَجزٌ طویل فی علم الطب اخیراً در رباط کشف شده است. این نکته در حیات علمی ابن طفیل روشن است که بر شاگردش بطروجی در ترک نجوم بطلمیوسی در مورد افلاک خارج از مرکز و افلاک تدویر و گرایش به نظامی که بیشتر ارسطویی است، تأثیر داشته است، ولی هیچ اثر نجومی از او باقی نمانده است.
کتابنامه:
متون حی بن یقظان شامل طبع و ترجمه فرانسوی ل.گوتیه(طبع دوم، بیروت، 1936)و طبع احمد امین(قاهره، 1952) و ترجمه ناقص انگلیسی توسط G.N.Atiyeh در
r.Lerner and M. Mahdi, Medieval Political Philosophy (Chicago,1963), 134-162, and I. Goodman, Ibn Tufayl's Hay ibn Yaqzan(NewYork,1671).
است، که اثر اخیر ترجمه انگلیسی کتاب ابن طفیل همراه با مقدمه و حواشی است.
در مورد بررسیها و مطالعات مربوط به ابن طفیل و آثارش به منابع زیر مراجعه کنید:
M. Cruz Hernandez, Historia de la filosofia Hispanomusulmana, I(Madrid, 1957), ch. 11; L. Gauthicr, Ibn Thofail, sa vie , ses oeuvres(Paris, 1909); A.-M,Goichon, "Hayyb. Yakzan," and B. Carra de Vaux, "Ibn Tufayl,both in Encyclopaedia of Islam, new ed. (Leiden, 1960- ),III; G.F.Hourani, "The Principal Subject of Ibn Tufayl's Hayy b.Yaqzan,"in Journal of Near Eastern Studies, 15(1956), 40-46; A. Pastor, The Idea of Robinson Crusoe (Watford, 1930); T. Sarnelli, "Primaute de Cordoue dans La medecine arabe d'Occident, " in Actas del Primer Congreso de Estudios Arabes y Islamicos (Madrid, 1964), 441-451,
که توصیفی است از رجز ابن طفیل؛ و
S.S. Hawi, Islamic Naturalism and Mysticism, a Philosophic Stuly of Ibn Tufayl's Hayy ibn Yaqzan(Leiden, 1974).
منبع: گیلسپی، چارلز کولستون؛ (1389)، زندگینامه‌ی علمی دانشمندان اسلامی (جلد نخست)، ترجمه‌ی جمعی از مترجمان، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم