صلح و جنگ

نظریّه ی محقّق سبزواری درباره ی سیاست نظامی

در نظر محقق سبزواری از آن جا که طبع انسان ها به تملک و تصرف حقوق دیگران گرایش دارد، صحنه بین الملل محل نزاع و کشمکش است. در این زمینه چنین می نویسد:
و بباید دانست که بر طبع بنی آدم فساد و غلبه مستولی است و بسیاری از مردمان جابر متغلّب را داعیه ی آن است که آن چه در تحت تصرف دیگری ببینند به جور و تعدی بگیرند و اگر ملکی در تصرف کسی باشد، اگر دیگری زور و قوت و توانایی در خود یابد، طمع گرفتن آن ملک می نماید و به آن چه خود دارد قناعت نمی کند.
ایشان به حاکمان توصیه می کند که «اوّل تدبیر است، آن گاه شمشیر».
مجموع تدبیرهایی که ایشان برای پیشگیری از وقوع جنگ در روابط بین الملل لازم می داند از این قرار است:

1- نیروی نظامی قوی

سبزواری در این باره مطالب بسیار مهمی دارد که در این جا برخی از مهم ترین بخش های استراتژی نظامی وی را می آوریم:
و دفع آفت متغلّبان و طامعان شمشیر بکند. پس بر پادشاه از همه چیز لازم تر نسق و تربیت سپاه است، چه سپاهیان حاملان ملک و ملتند و حارسان بیضه ی اسلام و دافعان آفات ظالمان و متغلّبانند، و فی الحقیقه امر پادشاهی به وجود سپاه قائم است، پس بر پادشاه لازم است که سپاه به قدری که در حفظ مملکت او ضرور است مقرر دارد، بلکه کوشش می نموده باشد که روز به روز عدد سپاه او زیاد می شده باشد.
و شرط عقل نیست که اگر وقتی چند جهان ساکن باشد و از هیچ طرفی شورشی و فتنه ای نباشد. ملک غافل گردد و در تنظیم امور سپاه و اعداد آن، جهت وقت حاجت نکوشد و... چه این خیال، وهمی است ضعیف و موافق قانون حکمت و عقل نیست؛ زیرا که آرمیدگی طبیعی، مزاج این جهان نیست. و بنای مزاج عالم کون و فساد بر تغییر و انقلاب و اضطراب است... و هیچ کس و هیچ چیز بر یک حال باقی نمی ماند و بیشتر کسی خبردار نمی شود که از فلان ناحیه دشمن قوی به حرکت در خواهد آمد، مانند بیماری که پیش تر از حدوث آن خبر به کسی نمی رسد...
پس بر پادشاه لازم است که پیش از وقوع وقایع و حدوث حوادث سرانجام لشکرها بنماید و لشکر همیشه مهیّا و مستعد و حاضر داشته باشد.
پس تدبیر امر لشکر از معظمات مهمات امور ملک است. باید که ملک در این باب از خود به تغافل و اهمال راضی نشود و آن قدر که ممکن باشد از خرج های خود کم کند و بر لشکر افزاید.

2- توسعه تجارت بین المللی

آن دسته از تئوری های همگرایی که در صحنه ی روابط بین الملل، موفقیت قابل ملاحظه ای پیدا کرده، تئوری هایی است که بر همگرایی از طریق اقتصادی تأکید دارند. محقق سبزواری نیز بر این رهیافت در توسعه روابط خارجی تأکید بسیاری داشته است. البته برای تأمین این مقصود شرایطی را لازم می داند که می باید تحقق یابد، از جمله وفاداری به تعهدات، تأمین امنیت برای تجار بیگانه ولو غیر مسلمان و انتصاب نیروهای کاردان و قوی در مناصب اداری به ویژه سر حدات.
شرط تدبیر تجّار آن است که پادشاه نسبت به ایشان طریقه ی معدلت و احسان و نیکوکاری معمول دارد و در اموال و مقرراتی که از ایشان گرفته می شود، نهایت تخفیف به جا آورد و آن چه بدعت و بد باشد زایل گرداند و چنان کند که حسن سلوک پادشاه و عمّال دیوان و حکّام نسبت به ایشان معروف و مشهور گردد و در ضمن این چندین فایده است.
[الف] تحصیل رضای الهی؛
[ب] تحصیل ثواب و خلاصی از عقاب؛
[ج] دوام نعمت و بقای دولت؛
[د] تحصیل دعای خیر؛
[ ه]تحصیل ذکر جمیل و نام نیکو؛
[و] جلب سرمایه های خارجی و همگرایی بین المللی. هرگاه سلوک پادشاه و اتباع او با متردّدان بر وجه نیکو باشد، تردّد مردم از اطراف و جوانب زیاد می شود و مردم بسیاری در ملک آن پادشاه متوطّن می شوند و باعث زیادتی معموری ملک می گردد. ... و اخبار بیگانگان و دشمنان معلوم و مفهوم می گردد... و پادشاهانی که دشمنند دوست می شوند و از دشمنی در می گذرند. پادشاه دیگر را نیز رغبت به سلوک این مسلک می شود... و راه ها امن می شود، و رفاهیّت تمام خلق را حاصل می شود.
رعایت مقدماتی که مذکورشد نسبت به غربا و مردم بلاد دیگر بیشتر ضرور است، بلکه نسبت به اهل ذمّه و کفّار و مخالفان مذهب نیز مراعات این امور لازم است.
در این باب تعدیل عمّال و اصلاح حال ایشان قوی ترین اسباب است، چه هرگاه ایشان ظلم کند و بی وقوف باشند و کاردان نباشند، ملک رو به خرابی کند و مرتیه مرتبه خرابی از خرابی متولّد شود.

3- کاستن پادشاه و هیأت حاکمه از اوقات فراغت و التذاذ خود

4 داشتن سیستم اطلاعاتی قوی و حفاظت از اسرار خود

در این مورد آورده است:
و باید که دائماً از جانب ملک، منهیان و جاسوسان به تفحص امور پوشیده و پنهان، خصوصاً احوال دشمنان مشغول باشند و از صادرات افعال و از دأب احوال دشمنان و خصوم، استکشاف رأی های ایشان نماید، چه بزرگ ترین سلاحی در مقاومت اضداد و خصوم، وقوف بود بر انواع تدبیرات ایشان و اطلاع بر حوادث ایشان. و طریق استنباط رأی و استکشاف عزمت بزرگان، آن بود که در احوال و افعال ظاهر ایشان تامل کنند و از آن استنباط امور باطن و غایب بنمایند. بلکه در این باب بذل اموال باید کرد و کسان در ملک خصمان مقرر باید داشت و بعضی از مردم آن ولایت را تطمیعات باید کرد که اخبار آن جا را اعلام نمایند و...
و از وظایف امور ملک آن است که اسرار خود پوشیده دارد، تا بر اجالت رأی و فکر قادر باشد و از آن آفت مناقصت محفوظ، و بالجمله هر امر خلاف عادت که از خصمان و منازعان ملک و خواص و نزدیکان و امرا و محافظان سرحدهای ایشان دیده شود، در آن تامل و تفکر تمام باید نمود، که در ضمن آن غرض خواهد بود...

5- داشتن دیپلماسی قوی

سبزواری معتقد است: «اصل آن است که تا ممکن و مقدور شود، دشمن انگیزی نکنی». وی برای ایلچی و سفیر شرایط و اوصافی را مقرر کرده است که در بخش سیاست خارجی آمده است.
از نظر وی دیپلمات ها در اصل به دنبال اهداف و منافع ملی هستند و نه آن چه در ظاهر وانمود می کنند. در این باره در بخش سیاست خارجی بیشتر بحث شده است.
آزار کردن و کشتن رسولان به هیچ وجه مجوّز نیست و متیمّن نیست و هرگاه واقع شده، فتنه های عظیم بر آن مترتب شده، چنان چه از کتب تواریخ و اخبار معلوم می شود.
سبزواری معتقد است که نباید فریب صلح طلبی دشمن را بخوریم و لازم است همیشه مهیا باشیم:
و بباید دانست که به تملّق و چاپلوسی دشمنان نباید فریب خورد و غرّه نباید گردید، و هرگاه از راه صلح در آیند و صلح کنند، ترک حزم و احتیاط نباید کرد و تدبیر حزم و عاقبت بینی را به دستور ایام جنگ مرعی باید داشت و بسیار بوده که پادشاهان رسولان فرستاده اند و مراسم دوستی و خلّت تمهید نموده اند و هنوز رسول ایشان رجوع نکرده، عساکر روان نموده اند و درِ نزاع و جدال گشوده اند. از این غافل نباید بود که یکی از تدبیرات ملوک است که در وقت تمهید حروب، دشمنان را به اظهار دوستی و مهربانی در خواب نمایند. و اگر با این تدبیرات از وقوع جنگ نتواند جلوگیری کند، باید آخرین تلاش ها را جهت صلح انجام دهد.
و باید که پادشاه در استمالت اعداد و طلب موافقت ایشان مساعی جمیله مبذول دارد و در این باب به اقصی الغایه بکوشد و به انواع ملاطفات و نیکوکاری ها و سخن ها. به رفق و مدارا، ایشان را از عداوت در گذارند و تا ممکن باشد نحوی کند که مهم به محاربه و مجادله نینجامد.
چنان چه از جنگ ناگزیر شد، یا شروع کننده است یا دفاع کننده اگر شروع کننده است باید اهداف زیر را مدنظر داشته باشد:
1- غرض او خیر محض و طلب دین و اعلای لوای حق باشد و از غرض تفوق و تغلّب و استیلا محترز باشد؛
2-شرایط حزم و احتیاط و سوء ظن ملحوظ دارد و تا وثوق و اعتماد به ظفر نباشد بر محاربه اقدام ننماید.
اگر دفاع کننده است، یا طاقت مقاومت دارد و یا ندارد. اگر طاقت مقاومت دارد، ولی آن است که به هر تدبیری که ممکن باشد او را از مقام دشمنی باید دفع کرد و در غیر این صورت، شرایط جنگ باید رعایت کرد:
و اگر طاقت مقاومت نیست، جاسوس و دیده بان در کار باید کرد و در محافظت راه ها و بندها و استحکام قلعه ها و ذخیره نهادن، تقصیر نباید نمود و در طلب صلح، بذل اموال و استعمال حیل و مکاید ضرور است و اگر دشمن صلح کند از صلح ابا نباید نمود و اصلا ًستیزه و لجاج پیش نباید گرفت، چه لجاج مذموم است و طالب صلح به آخر مظفر و منصور گردد.
مباحث مربوط به مشورت، امر به معروف و نهی از منکر، مسائل اخلاق فردی و اجتماعی و سیاسی نیز در روضة الانوار آمده که در این جا فرصت پرداختن به آنها را نیست و خواننده را به آن کتاب ارجاع می دهیم.
منبع مقاله :
لک زایی، نجف، (1380)، اندیشه سیاسی محقّق سبزواری، قم: انتشارات بوستان کتاب (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه ی علمیه ی قم)، چاپ اول