اختیار و مسئولیت انسان از نگاه مثنوی

در نظر مولانا انسان هرچه می‌کند به مشیت حق است، اما مولانا این را جبر نمی‌داند و انسان را تا حدی مختار و مسئول اعمال خود می‌بیند. مولانا می‌گوید: گردش فلک و اعمال و عبادات ما، اجرای قضای الهی است و این‌که گفته‌اند تو
سه‌شنبه، 29 تير 1395
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
اختیار و مسئولیت انسان از نگاه مثنوی
 اختیار و مسئولیت انسان از نگاه مثنوی

 

مؤلف: محمدرضا افضلی




 

اختیار آمد عبادت را نمک *** ورنه می‌گردد بنا خواه این فلک
گردش او را نه اجر و نی عقاب *** که اختیار آمد هنر وقت حساب
جمله عالم خود مسبّح آمدند *** نیست آن تسبیح جبری سودمند
تیغ در دستش نه از عجزش بکن *** تا که غازی گردد او یا راهزن
زآن‌که کرّمنا شد آدم ز اختیار *** نیم زنبور عسل شد نیم مار
مؤمنان کان عسل زنبوروار *** کافران خود کان زهری همچو مار
زآن‌که مؤمن خورد بگزیده نبات *** تا چو نحلی گشت ریق او حیات
باز کافر خورد شربت از صدید *** هم ز قوتش زهر شد در وی پدید
اهل الهام خدا عین الحیات *** اهل تسویل هوا سمّ الممات

در نظر مولانا انسان هرچه می‌کند به مشیت حق است، اما مولانا این را جبر نمی‌داند و انسان را تا حدی مختار و مسئول اعمال خود می‌بیند. مولانا می‌گوید: گردش فلک و اعمال و عبادات ما، اجرای قضای الهی است و این‌که گفته‌اند تو نیت کن و به عبادت برخیز، نمک عبادت است تا ما ذوق و لذتی معنوی در آن بیابیم. مولانا می‌گوید: خود عمل، پاداش و کیفری ندارد، زیرا مشیت حق است اما در هنگام حساب، نیک و بد، به اختیار و نیت ما مربوط می‌شود و اگر نیکی اختیار کنیم، هنر ماست. «خود مسبّح آمدند»، یعنی خود در ذکر حق‌اند. مولانا برای مفهوم «کرّمنا» در آیه‌ی 30 سوره‌ی اسراء، تفسیر تازه‌ای می‌آورد و می‌گوید: منظور از گرامی داشتن نوع بشر این است که به او اختیار داده‌اند که نیک یا بد را انتخاب کند و در وجود او نیمی خوبی است و نیم دیگر بدی. مولانا می‌گوید: مؤمن مثل زنبور عسل که شیره‌ی گیاهان را می‌گیرد، از اعمال و اندیشه‌های نیک و حق را می‌گیرد و در نتیجه وجود او حاصلی جز نیکی ندارد. «صدید»، آبی است که گناه‌کاران در دوزخ می‌نوشند. «اهل الهام خدا»، مؤمنانند که از «عین الحیات» می‌نوشند، یعنی از چشم‌های که جاودانگی می‌دهد (بقاء بعد الفناء). «اهل تسویل هوا»، یعنی کسانی که هوای نفس، آنها را فریب می‌دهد و آن‌چه می‌نوشند «سمّ مرگ» است و در عالم معنا مرده‌اند و به بقای حق باقی نمی‌مانند.

در جهان این مدح و شاباش و زهی *** ز اختیار است و حفاظ آگهی
جمله رندان چون که در زندان بوند *** متقی و زاهد و حق خوان شوند
چون که قدرت رفت کاسد شد عمل *** هین که تا سرمایه نستاند اجل
قدرتت سرمایه‌ی سود است هین *** وقت قدرت را نگه دار و ببین
آدمی بر خنگ کرمّنا سوار *** در کف درکش عنان اختیار

مولانا بحث نیک و بد و اختیار انسان را از عالم معنا به عالم صورت می‌آورد تا آن را با مثال روشن کند: تحسین ما از کارهای نیک و «زهی» گفتن به نیکوکاران، نشانه این است که ما اختیاری داریم و مسئول نیت‌های خویشیم. هم‌چنین تا آگاهی از این مسئولیت محفوظ بماند و ما را در نیک پیش ببرد. مولانا می‌گوید: اگر کسی در زندان، رندی و تبه‌کاری نکند، هنری نیست. شخصیت آدمی در جایی هویدا می‌شود که اختیار نیک و بد با اوست. «قدرت» و «سرمایه»، زندگی این دنیاست که باید در راه خیر به کار برد. «وقت قدرت را نگه‌دار»، یعنی از امکانات برای کار در راه حق بهره بگیر.
مولانا بحث را این گونه خلاصه می‌کند: انسان به عنایت و اکرام حق اختیار نیک بودن و بد بودن دارد. البته اگر درک کند که این اختیار را چگونه باید به کار ببرد.

منبع مقاله :
افضلی، محمدرضا؛ (1388)، سروش آسمانی (شرح و تفسیر موضوعی مثنوی معنوی (جلد اول))، قم: مرکز بین‌المللی و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم)، چاپ اول.

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
play_arrow
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
play_arrow
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
play_arrow
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
play_arrow
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
play_arrow
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
play_arrow
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
play_arrow
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
play_arrow
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
play_arrow
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
play_arrow
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
play_arrow
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
play_arrow
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
play_arrow
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران