وقف کلیشه

حافظه تاریخ در هیچ دوره‏ای انسان را بدون احسان به یاد نمی‏آورد. اندیشه‏ای خیرخواهانه در بستر زمان در قالبهای متنوّعی لباس تحقق پوشیده‏اند، امّا بی‏تردید هیچ قالبی چون نهاد مبارک وقف نتوانسته است اراده جدی اصحاب احسان را تبلور بخشد.

چه بسیار اندیشه‏ های خیر و نیتهای نیک که به وسوسه شیاطین انس و جن پا از ذهن صاحب خود بیرون ننهاده و یا در نیمه راه به سستی و نافرجامی گراییده است.

شریعت جاوید محمدی، صلی‏اللّه‏ علیه و آله، نهاد وقف را ضامن جاودانگی و ماندگاری اندیشه‏ های نیک قرار داده است. این »خیر ماندگار« و »نیکی پایدار« بر حسب اقتضای روزگار شکل و شیوه‏ای مناسب و تازه‏ای به خود گرفته است. واقفین، روزگاری با وقف درخت خرما و زمانی با وقف کارخانه‏ای پیشرفته، شیرینی احسان جاودان را به ذائقه جان چشانده‏اند.

گذشته از قدمت یا تجدد و سنتی یا صنعتی بودن موقوفات، بخش عظیمی از وقفها موضوعی فرهنگی و فرامادی را دنبال کرده‏اند؛ هرچند همه وقفها در غایت قربت پروردگار مشترکند. وقف پوست آهوی مکتوب، کتاب، کتابخانه و مدارس علمیه از نمونه‏ های موقوفات فرهنگی به شمار می‏روند.

یکی از نمونه‏ های جالب و شاید نادر این‏گونه از وقفها، »وقف کلیشه‏ های کتاب رسائل« است. این وقف از جهاتی چند واجد اهمیت و شایان عنایت است: نخست از جهت نوع مال موقوف، زیرا »وقف کلیشه« بخلاف وقف خود کتاب، امری کم ‏مانند و شاید بی‏ مانند باشد.

دوم از حیث تأثیر تمدن جدید و شرائط روزگار در ایجاد گونه ‏ه ای تازه از وقف. سومین ویژگی که این وقف را ممتاز می‏سازد نقش شماری از اعاظم روزگار ماست که به عناوین مختلف چون واقف، شاهد و وکیل در اجرای صیغه وقف در این وقف نقشی را ایفا نموده ‏اند.

ما ضمن بیان سرگذشت و معرفی اجمالی این نمونه جالب از وقف، از باب تیمّن و تتمیم، فایده یادکردی اشارت‏ گونه از بزرگانی که این وقف را به وجود آورده ‏اند خواهیم داشت.

داستان وقف کلیشه‏ ها از این قرار است که به لحاظ نیاز غالب طالبان علوم آل محمد، علیهم‏السّلام، به چاپ مطلوب و مصحّحی از کتاب فرائدالاصول شیخ اعظم انصاری1)، قدس سرّه، معروف به رسائل که از کتب درسی حوزه های علمی شیعه و مدار تدریس و تحقیق دانش‏پژوهان علوم دینی است،

دو تن از عالمان محقق، یعنی مرحوم آیت‏اللّه‏ حاج آقاحسین خادمی و مرحوم آیت‏اللّه‏ حاج شیخ مرتضی اردکانی با اجازه مرجع بزرگ زمان مرحوم آیت‏اللّه‏ العظمی بروجردی2) قدس‏اللّه‏ نفسه، به تهیه نسخه مصحّح و مرغوبی از رسائل همت می‏گمارند.

و برای این کار نسخه‏ای را که توسط عبدالخالق، فرزند حاجی میرزارضا لنجانی، در تاریخ ذی‏الحجة الحرام 1315 کتابت شده و به چاپ سنگی رسیده بود و علاوه بر متن رسائل، حواشی مرحوم آخوند خراسانی 3)و شرح مرحوم میرزا محمدحسن آشتیانی 4)

به نام بحرالفوائد و بخشهایی از شرح مرحوم حاج میرزاموسی تبریزی5)به نام اوثق‏الوسائل را نیز به همراه داشت به عنوان اصل برمی‏گزینند. این دو بزرگوار نسخه یادشده را با مراجعه به چند نسخه دیگر و نیز نسخه مرحوم آیت‏ اللّه‏ شیخ عبدالحسین رشتی 6)تصحیح می ‏نمایند.

چاپ سنگی یادشده گرچه پس از وفات مرحوم شیخ انصاری کتابت و طبع و نشر شده، ولی در زمان تحریر و چاپ آن، مرحوم آخوند خراسانی و مرحوم میرزای آشتیانی و مرحوم میرزاموسی تبریزی در قید حیات بوده‏اند .

و در بسیاری از حواشی پس از ذکر نام مرحوم آخوند و مرحوم آشتیانی عبارت »مدظلّه علی رؤوس الانام« یا »مدّظلّه علی رؤوس الاعالی و الادانی« و نظایر آن به چشم می‏خورد و این امر بر ارزش و اعتبار نسخه یادشده می‏ افزاید.

به هر روی این نسخه مصحّح با الحاق حاشیه‏ای از مرحوم آیت‏اللّه‏ حاج آقارضا همدانی 7) و نیز تعلیقه‏ای از مرحوم آیت‏اللّه‏ شیخ محمدعلی فتحی دزفولی8) بر پاره‏ای از مباحث »قطع« به تصدّی یکی از تاجران نیک‏نهاد اصفهانی به نام حاج میرزاحسن دردشتی، وصیّ مرحوم حاج میرزامحمود پاکتی دردشتی، از محلّ ثلث آن مرحوم کلیشه شده و به زیور طبع آراسته می‏شود.

پس از چاپ کتاب، عین کلیشه‏ ها که بالغ بر 793 قطعه است از سوی تاجر پیش‏گفته بابت مبرّات مرحوم پاکتی دردشتی به دو مصحّح کتاب واگذار می‏شود. این دو بزرگوار نیز با شرائطی از جمله اینکه »

هر کس بخواهد با استفاده از این کلیشه‏ ها کتاب رسائل را چاپ نماید باید دست‏کم 50 جلد از آن را بابـت اجاره کلیشـه‏ ها در اختیـار متولّی و ناظر گذارده و ایشان نیز با نظر و دستور مرجع تقلید وقت در حوزه‏هـای علمیـه توزیع نماید« کلیشه‏ها را وقف می‏نمایند.

تولیت موقوفه (کلیشه‏ ها) به آقای میرزاحسن دردشتی تفویض و نظارت موقوفه مادام‏الحیات به دو مصحّح کتاب که در واقع واقفین کلیشه‏ها نیز بودند و پس از ایشان به اتقی و اعلم مدرسین اصفهان واگذار می‏شود.

وقف‏نامه این وقف در تاریخ 16 شوّال 1375هـ.ق برابر با خرداد 1335هـ.ش تنظیم و به امضای واقفین رسیده و پس از آن توسط مرحوم آیت‏اللّه‏ العظمی گلپایگانی به عنوان وکالت در اجرای صیغه وقف و نیز مرحوم آیت‏اللّه‏ العظمی حاج شیخ مرتضی حائری به عنوان شاهد بر وقف تأیید گردیده است.

اکنون چنان‏که پیشتر نیز یادآور شدیم سرگذشتی کوتاه و گذرا از احوال واقفین و وکیل مجری صیغه و شاهد وقف را از باب تبرّک و تکمیل تقدیم می‏داریم:
 

واقفان کلیشه‏ ها

آیت الله حاج آقا حسین خادمی
در 3 شعبان 1319هـ.ق در اصفهان در یکی از بیوت سیادت، علم و تقوی زاده شد. نواده آیت‏اللّه‏ العظمی آقا سیّد صدرالدین صدر بود. سالیانی را در اصفهان از محضر بزرگان آن سامان همچون آیات‏اللّه‏ آخوند ملاعبدالکریم گزی، حاج میرسیّدعلی نجف‏آبادی، آقا سیّدمحمد نجف‏آبادی کسب فیض نمود.

سپس به نجف اشرف عزیمت و از محضر عالمان برجسته‏ای چون مرحومان میرزای نائینی، آقاضیاء عراقی، آقا سیّدابوالحسن اصفهانی و آقا سیّدابوتراب خوانساری استفاده نمود. کلام و ملل و نحل را از محضر مرحوم آیت‏اللّه‏ شیخ محمدجواد بلاغی فراگرفت.

در 26سالگی به قوّه قدسیّه اجتهاد دست یافت. با اخذ اجازه اجتهاد به اصفهان بازگشت و تا پایان عمر لحظه‏ای از انجام وظایف علمی و اجتهادی و دینی خود غفلت ننمود. نزدیک به 35 سال در حوزه اصفهان فقه و اصول تدریس نمود و به تفسیر قرآن کریم و اصول عقاید و رجال نیز توجه شایانی داشت.

در پیروزی انقلاب اسلامی در اصفهان نقش اساسی داشت. مورد اعتماد تامّ رهبر انقلاب حضرت امام‏خمینی، قدس سرّه، بود. از سوی مردم اصفهان به نمایندگی خبرگان قانون اساسی برگزیده شد.


بسیار شوخ ‏طبع و خوش‏ محضر و زیرک بود. هنوز در بین مردم باذوق اصفهان حکایات و نکات شیرین و شنیدنـی بسیـاری از وی بر سـر زبان هاست. تألیفات متعدّدی از وی برجا مانده اسـت کـه عبارتنـد از:

1. تقریرات فقه مرحوم نائینی؛
2. تقریرات اصول؛
3. حاشیـه بر طهـارت و صلوة مرحوم حاج آقارضا همدانی؛
4. رساله‏ای در لباس مشکوک تا قواطع صلوة،
5. رساله‏ای در عدم شمول حق‏الارث زوجه بر غیر منقول؛
6. حواشی بر کتب اصول؛ 7. رهبر سعادت یا دین محمد(ص).

عمر بابرکت این عالم فرزانه در 20 اسفند 1363 به پایان رسید و پیکر پاک او در جوار بارگاه ملکوتی حضرت رضا، علیه‏السلام، به خاک آرمید.

آیت الله حاج شیخ مرتضی اردکـانی
واقف دیگر کلیشه‏ها مرحوم آیت‏اللّه‏ اردکانی است که در 17 ربیع‏المولود 1326هـ.ق در اردکان یزد در بیت علم و روحانیت زاده شد. پدر او، مرحوم آقا میرزا محمد، خود از اهل علم و صاحب تألیفات بود.

مقدمات علوم را در اردکان و یزد به پایان رسانید. برای تکمیل مدارج علمی به حوزه علمیه اصفهان مهاجرت نمود. دروس سطح را از محضر عالمان و مدرسان نامدار، مرحومان حاج شیخ علی مدرس یزدی، آقا میرزا احمد مدرس اصفهانی و حاج شیخ محمود مفید استفاده نمود.

سالها به درس خارج فقه و اصول آیات عظام آقا سیّدمحمد نجف‏آبادی، آقا میرسیّدعلی نجف‏آبادی و شیخ محمدرضا نجفی مسجدشاهی حاضر شد. علم هیأت و خلاصة‏الحساب را نزد مرحوم آیت‏اللّه‏ حاج آقارحیم ارباب فراگرفت.

سالها در حوزه اصفهان به تدریس خارج فقه و اصول مشغول بود. اواخر عمر را به تهران رفت و در آنجا نیز به تألیف و تدریس ادامه داد. 27 تألیف از وی به یادگار مانده که بعضی به طبع رسیده است. بعضی از این آثار به قرار زیر است:

1. غنیة‏الطالب )تعلیقه بر مکاسب در 5 جلد)؛
2. کتاب القضاء والشهادات؛
3. رساله در اجتهاد و تقلید؛
4. کتاب‏الدیات؛
5. کتاب‏الصوم؛
6. رساله در عدم تمامیت قاعده تسامح در ادله سنن؛
7. رساله قول فصل در رد سی فصل حاج کریم‏خان رئیس طائفه شیخیه به فارسی؛
8. حاشیه بر عروة‏الوثقی؛
9. رساله در قاعده لاضرر.
این عالم محقق در آخرین روز تابستان 1375 دار فانی را وداع نمود و در زادگاه خود به خاک سپرده شد.

وکیل اجرای صیغه وقف: مرحوم آیت الله العظمی آقا سید محمد رضا گلپایگانی
در 8 ذی‏القعده 1316هـ.ق زاده شد. در ایامی که مرحوم آیت‏اللّه‏ حاج شیخ عبدالکریم حائری در اراک به سر می‏بردند از گلپایگان به اراک هجرت نمود. با هجرت تاریخی حاج شیخ به قم و تأسیس حوزه علمیه قم، به استاد خود پیوست.

از همان ابتدا مورد عنایت ویژه حاج شیخ قرار گرفت و در زمره خواصّ آن مرحوم درآمد. پس از وفات آیت‏اللّه‏ بروجردی، به عنوان یکی از چند مرجع اصلی مطرح گردید و از موفقترین مراجع بود.

32 سال مرجع تقید، نزدیک به 70 سال مدرّس حوزه و نزدیک به 85 سال سرگرم فرا گرفتن و آموختن علوم آل‏محمد، علیهم‏السلام، بود. اوّلین مدرسه علوم دینی به سبک جدید را در قم تأسیس نمود.

اوّلین مؤسسه بزرگ قرآنی را در قم بنیان نهاد. نخستین دائرة‏المعارف فقهی و حدیثی را با استفاده از علوم جدید بشری پدید آورد. هزاران شاگرد از حلقه درسی او بهره‏مند شدند.

تألیفات ارجمندی از خود به جای گذاشت که از آن جمله حاشیه بر عروة، حاشیه بر رسائل و مناسک حج را می‏توان نام برد. عمر بابرکت او در 18 آذرماه 1372 پایان پذیرفت و در جوار حضرت فاطمه معصومه، علیهاالسلام، به خاک سپرده شد.

شاهد وقف: مرحوم آیت الله العظمی حاج شیخ مرتضی حائری
در ذی‏الحجة‏الحرام 1334هـ.ق در اراک دیده به دنیا باز کرد. خلف صالح مرحوم آیت‏اللّه‏ العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری، مؤسس حوزه قم و از فقیهان و اصولیان نامدار روزگار ما بود.

مقدمات و علوم ادبی را از مرحومین آقا میرزا محمدعلی ادیب تهرانی و آقا شیخ ابوالقاسم نحوی قرار گرفت. مقداری از سطح را در خدمت مرحوم آیت‏اللّه‏ العظمی مرعشی نجفی و مرحوم آیت‏اللّه‏ صالحی کرمانی تحصیل کرد.

چندی نیز از محضر والد ماجد خود بهره‏مند شد. نزدیک به 15 سال به درس خارج فقه و اصول آیات عظام حجت، خوانساری و بروجردی حاضر شد و به تکمیل علوم خویش پرداخت. پس از تکمیل تحصیلات سالها به تدریس سطوح عالیه و خارج فقه و اصول پرداخت و شاگردان نام‏آوری را تربیت کرد.

چندین کتاب و رساله از ایشان بر جای مانده است که بعضی از آنها عبارتند از:
1. رساله‏ای در حدیث رفع؛
2. رساله‏ای در مسأله تعاقب ایادی؛
3. کتاب ابتغاء الفضیلة؛
4. شرح ناتمام بر عروة‏الوثقی؛
5. مبانی الاحکام فی اصول شرایع الاسلام؛
6. حاشیه بر کفایة؛
7. حاشیه بر مکاسب.
 

وقف ‏نامه

حسب‏الاجازه حضرت مستطاب رئیس‏الشّیعة و محیی‏الشّریعة، آیت‏اللّه‏ آقای حاجی آقاحسین بروجردی، مدّظلّه العالی، آقای حاجی میرزاحسن دردشتی، وصیّ مرحوم مغفور آقای حاجی میرزامحمود پاکتی دردشتی، غفرلهما، از محلّ ثلث و وجوه بریّه آن مرحوم کتاب رسائل، معروف به فرائدالاصول مرحوم علاّمه آیت‏ اللّه‏ آقای حاجی شیخ مرتضی انصاری، قدّس سرّه، به انضمام حاشیه مرحوم آیت‏اللّه‏ آقای حاجی آقارضا همدانی، رحمة‏اللّه‏ علیه، را کلیشه و طبع نموده‏اند.

اکنون عین کلیشه‏ های آن که بالغ بر 793 صفحه است به جنابان حجّتی‏الاسلام آقای حاجی آقاحسین خادمی و آقای حاجی شیخ مرتضی اردکانی، دامت برکاتهما، بابت مبرّات آن مرحوم واگذار نموده و مشارالیهما آن کلیشه‏ ها را بر طلاّب علوم دینیّه وقف نمودند،

با شرایط ذیل که هر کس در آتیه بخواهد از آن کلیشه‏ها کتاب فرائد و حاشیه را طبع نماید،

اوّلاً معادل بیست‏هزار تومان نقدی یا سپرده مالی نزد متولّی وقت به عنوان ودیعه سپرده تا کلیشه‏ ها را تمام و کمال بدون عیب و نقص مسترد نماید و سپرده خود را دریافت و در صورت نقصان، جبران و تکمیل نماید.

ثانیا مقداری از کتاب طبع‏شده با جلد تمام که حدّاقل کمتر از پنجاه جلد نباشد و زیاده با نظر متولی و ناظر وقت بابت اجازه کلیشه‏ها در اختیار متولّی و ناظر گذارد،.

که مشارالی هما با نظر و دستور مجتهد مرجع تقلید وقت در حوزه‏های علمیّه توزیع نمایند و این شرط اعمّ از آن است که طبع‏ کننده برای فروش یا وقف یا نحو دیگری عمل نموده باشد شرط مزبور باید عمل شود.

ثالثا عین این وقف‏نامه در صفحه ضمیمه آن کتاب طبع گردد. رابعا تولیت آنها به آقای حاجی میرزاحسن دردشتی مرقوم مفوّض و پس از ایشان به اصلح اولاد ذکور معزّی‏الیه، نسلاً بعد نسل در صورت انقراض یا عدم صلاحیّت با مجتهد مرجع تقلید وقت می‏باشد .

و نظارت آن مادام‏الحیات با دو نفر آقایان واقفین و پس از ایشان با یک نفر اعلم و اتقی از مدرّسین اصفهان قرار دادند و صیغه وقف طبق مرقومات در فوق جاری گردید. فی 16 شوّال‏المکرم سنة 1375 مطابق با 6/ 3 /1335. تمّت بالخیر

خادم‏الشریعة حسین الموسوی الخادمی
الاحقر مرتضی الاردکانی
الحاج میرزاحسن دردشتی

بسم‏اللّه‏ الرحمن الرحیم
قد اجریت صیغة الوقف المبارک لدی الحقر مرتضی بن عبدالکریم الحائری، عفی‏اللّه‏ عنهما، فی التاریخ المحررّه.

بسم‏اللّه‏ الرحمن الرحیم
قد اجریت صیغة الوقف وکالةً عن حجتی الاسلام، دامت برکاتهما، علی ما فی الورقة من المصرف والمتولّی والشروط فی السادس من ذی‏القعدة‏الحرام 1375
محمدرضا الموسوی الگلپایگانیآ.
 

پی نوشت ها:

1-خاتم الفقهاء والمجتهدین حاج شیخ مرتضی بن محمد امین انصاری دزفولی به سال 1214هـ.ق در دزفول به دنیا آمد. تألیفات ارجمند او نقطه اوج تحقیقات فقهی و اصولی است و در میان آنها مکاسب و رسائل موقعیت ممتازی دارد،
ابتکارات و تأسیسات او آفاق تازه‏ای را در علم اصول گشود و اصول را وارد مرحله جدیدی کرد. کتاب رسائل او بهترین نمونه این تکامل و ناسخ کتب پیش از خود شد. صدها شرح و حاشیه و تعلیقه بر رسائل و مکاسب نگاشته شد
که حاشیه مرحوم آخوند خراسانی و حاج آقارضا همدانی و شرح مرحوم میرزای آشتیانی و مرحوم میرزا موسی تبریزی بر رسائل از نمونه‏های خوب آنها محسوب می‏شود.شیخ انصاری، قدس سرّه، در سال 1281هـ.ق در نجف اشرف وفات یافت و در جوار امیرالمؤمنین، علیه‏السلام، به خاک سپرده شد
2-سیّدحسین فرزند سیّدعلی در صفر 1292هـ.ق در بروجرد زاده شد. پس از تحصیل مقدمات در بروجرد به حوزه اصفهان آمد و علوم نقلی را از مرحومان آیت‏اللّه‏ میرزا ابوالمعالی کلباسی، آیت‏اللّه‏ سیّد محمدباقر درچه‏ای و آیت‏اللّه‏ سیّد محمدتقی مدرّس و علوم عقلی را از دو استاد مسلّم این علوم، یعنی مرحومان آخوند کاشی و جهانگیرخان قشقایی، فراگرفت. او سپس به نجف عزیمت نمود و به درس بزرگانی چون مرحومان آخوند خراسانی و آقا سیّد محمدکاظم یزدی و شیخ‏الشریعه اصفهانی حاضر شد و بعد از آن به بروجرد بازگشت و بیش از سی سال در آنجا به تحقیق و تدریس سرگرم بود. سیّدحسین به دعوت زعمای حوزه قم بهاین دیار هجرت نمود و زعامت حوزه مقدسه قم را به دست گرفت. وی مرجع مطلق شیعه در عصر خود بود. او شاگردان بسیاری تربیت کرد و تألیفات بسیاری از خود به جای گذاشت که از مهمترین آنها کتاب جامع احادیث شیعه )حدود 20 جلد) است. در سال 1340هـ.ش به جوار رحمت حق واصل و در مدخل مسجد اعظم قم مدفون گردید،
3-آخوند ملامحمدکاظم هروی خراسانی از بزرگترین فقیهان و اصولیان متأخر است. کتاب کفایة‏الاصول او پس از رسائل شیخ متداولترین و معتبرترین کتاب اصولی است و همچون رسائل مدار بحث و تحقیق و شرح و تعلیق در حوزه‏های علمیه است. به لحاظ درک محضر حکیمان ارجمندی چون مرحوم ملاهادی سبزواری، مرحوم حکیم جلوه و مرحوم ملاّحسین خوئی از علم معقول نیز حظّی وافر داشت و بیش از اسلاف خود مطالب معقول را در اصول داخل نمود. در فقه و اصول از محضر شیخ انصاری، آقا سیدعلی شوشتری، علاّمه شیخ راضی و میرزای شیرازی، رضوان‏اللّه‏ علیهم، استفاده نمود. حلقه درس او بزرگترین و پرنشاط‏ترین درس نجف بود. تعداد شاگردان او را تا سه‏هزار نفر نیز نوشته‏اند. برخلاف بسیاری از اقران خود در امور سیاسی نیز دخالت می‏نمود و بالاخره نیز به‏طور مشکوکی در سحر روزی که قرار بود به قصد دفاع از مرزهای اسلام و جنگ با نظامیان روس عازم ایران شود، وفات نمود. پس از کتاب کفایه او، حواشی او بر رسائل و مکاسب شیخ از مشهورترین تألیفات اوست
4-اصولی متبحّر و مجتهد مقتدر عصر ناصری، حاج میرزا محمدحسن آشتیانی در 1243 یا 1248هـ.ق در آشتیان به دنیا آمد. عمده تحصیلات خود را در نجف اشرف انجام داد و از محضر شیخ انصاری بهره فراوان برد. پس از رسیدن به اجتهاد به تهران آمد و حوزه درس تشکیل داد. در ماجرای جنبش تنباکو رهبری نهضت در تهران و بلکه ایران را عهده‏دار بود. معروفترین اثر او بحرالفوائد است که در شرح رسائل استاد خود شیخ انصاری نگاشته است. در سال 1319هـ.ق در تهران وفات یافت و در نجف اشرف در مقبره مرحوم شیخ جعفر شوشتری دفن گردید
5- میرزا موسی فرزند میرزاجعفر و او فرزند میرزا احمد همگی از عالمان نامدار دیار خود بودند. پس از تحصیل مقدمات در تبریز به نجف اشرف رهسپار شد و از محضر مرحوم شیخ انصاری و مرحوم آیت‏اللّه‏ سیّدحسین کوه‏کمری استفاده نمود. پس از اجتهاد به زادگاه خود مراجعت کرد و در آنجا زعامت و مرجعیت یافت. چند اثر ارزشمند تألیف نمود که مشهورتر از همه کتاب اوثق‏الوسائل است که شرحی است بر کتاب رسائل شیخ. این عالم جلیل در سال 1305 یا 1307هـ.ق در تبریز وفات یافت
6-فقیه، اصولی و حکیم متألّه مرحوم حاج شیخ عبدالحسین رشتی در سال 1292هـ.ق در کربلای معلّی به دنیا آمد. سالها در تهران از محضر میرزای آشتیانی بهره‏مند بود. پس از مهاجرت به نجف به حلقه درس مرحومان آخوند خراسانی و آقاسید محمدکاظم یزدی و شیخ‏الشریعه اصفهانی پیوست. شرح وی بر کفایة‏الاصول از بهترین آثار علمی اوست. او در سال 1373 چشم از جهان فرو بست و در وادی‏السلام مدفون شد
7-از بزرگان فقها و اصولین در عصر خود و از شاگردان خاص مرحوم میرزای شیرازی و مرحوم میرزای آشتیانی بود. تألیفات متعددش حکایت از مقام علمی ارجمند او دارد. کتاب مصباح‏الفقیه او از کتب درسی استدلالی، و مرجع استفاده عالمان پس از اوست. از وی حاشیه‏ای بر مکاسب و حاشیه‏ای بر رسائل به نام الفوائد الرضویه علی الفراید المرتضویه نیز به یادگار مانده است. وفات این فقیه بزرگ در سال 1322هـ.ق اتفاق افتاد و در سامرّا، در رواق عسکریین، علیهماالسلام، دفن گردید
8-در سال 1230هـ.ش در شهر دزفول دیده به جهان گشود. سالیان متمادی در اصفهان متوطن و در مدرسه جدّه کوچک به تدریس دروس سطح اشتغال داشت. در ادبیات عرب بسیار متبحّر بود. در مدت 88 سال عمر بابرکت خود علاوه بر تدریس و تحقیق بجز تعلیقه یادشده بر »قطع« رسائل، کتاب نورالانوار را در منطق و کتاب کشّاف الغایة در حاشیه بر تهذیب‏المنطق به رشته تحریر درآورد. او در سال 1318هـ.ش چشم از جهان فروبست و در تکیه سیّدالعراقین تخت پولاد اصفهان به خاک سپرده شد
 

منبع:
میراث جاویدان