بازار تبریز

تبریز که از قدیم در مسیر جاده‌ی ابریشم واقع بوده، یکی از مهم‌ترین مراکز بازرگانی ایران به شمار می‌آید. این شهر در جریان تجارتش با اروپا، از راه روسیه و عثمانی، مرکز و جنوب فلات ایران، شهرتی جهانی کسب کرده است. ابن‌بطوطه (1) در 731 از بازار آن چنین یاد می‌کند: «از دروازه‌ی بغداد به شهر تبریز وارد شدیم و به بازار بزرگی که بازار قازان [غازان] نامیده می‌شد رسیدیم. و آن از بهترین بازارهایی بود که من در همه‌ی شهرهای دنیا دیده‌ام. هر یک از اصناف پیشه‌وران در این بازار محل مخصوصی دارند، و من به بازار جواهریان که رفتم بس که از انواع جواهرات دیدم چشمم خیره گشت». در 879، «کنتارینی» ایتالیایی، سفیر مقیم دربار اوزون‌حسن، از بازارهای متعدد تبریز و فراوانی اجناس در آن یاد می‌کند. تاورنیه، در 1046 از بازارهای سرپوشیده‌ی تبریز و اهمیت بازرگانی آن با عنوان معروف‌ترین شهرهای آسیا نام می‌برد. شاردن (2)، شکوه مجموعه بازارهای تبریز را پیش از ویرانی آنها بر اثر زلزله، چنین می‌ستاید: این شهر دارای عالی‌ترین بازارهای آسیاست. وسعت و عظمت این بازارها، گنبدها، و طاق‌های زیبایی که آنها را پوشانیده است با توده‌ی عظیم و انبوه جماعتی که در طی روز در اسواق مشاهده می‌شود، و کثرت مقدار کالاهایی که در آنجا انباشته شده است به طور حیرت‌آوری بهت و جلال بازارهای تبریز را نمودار می‌سازد. زیباترین بازار این شهر که مرکز معاملات کالاهای گران‌بها و جواهرات است، قیصریه (بازار شاهی) نام دارد. این بازار هشت‌گوش و بسیار وسیع و بزرگ است. قیصریه را حدود سال 850 به فرمان اوزون‌حسن، که مقر سلطنتش تبریز بود، بنا کرده‌اند، این مجموعه‌ی شکوهمند و کم‌نظیر در جریان زلزله‌ی شدید و هول‌انگیز سال 1193 تبریز به شدت آسیب دید، و از عمارت‌های بلند و بناهای محکم اثری باقی نماند. (3) بازسازی و مرمت این مجموعه به احتمال قوی هم‌زمان با بناهای باروی شهر، به همت نجفقلی‌خان بیگلربیگی از 1194 آغاز شد. بافت اصلی بازار تبریز از دو راسته‌ی سرپوشیده‌ی شمالی - جنوبی و شرقی - غربی تشکیل شده است. عرض بازارها بین چهار تا پنج‌متر و بلندی سقف آنها پنج تا شش متر است که در مقایسه با سقف بازار نواحی مرکزی و گرمسیر بسیار کوتاه‌تر است. راسته‌های اصلی توسط راسته‌های فرعی و کوتاه‌تر به هم متصل‌اند، و در فضاهای بین آنها سراها، کاروان‌سراها، و تیمچه‌ها بنا شده است. تقاطع راسته‌ها را در سه‌راهی‌ها و چهارراهی‌ها (چهارسو) طاق‌های گنبدی پوشانده است. بزرگ‌ترین گنبد بازار، تیمچه‌ی امیر و زیباترین قسمت آن، تیمچه‌ی مظفریه است. مهم‌ترین ورودی بازار در انتهای شمالی خیابان فردوسی است. هر بخش و راسته‌ای از بازار تبریز مانند دیگر بازارها به صنف معینی اختصاص داشته که به نام آنها معروف شده است. برخی از حجره‌ها به تناسب نیاز در بازار جای گرفته‌اند. برای نمونه، حجره‌های شمع فروشان و عطرفروشان در مجاورت مسجدها قرار دارند. شبکه‌ی بازار تبریز، به مثابه‌ی قلب شهر است و نقش عمده‌ای در بافت شهر دارد. راسته‌های عمده‌ی بازار تبریز، بازار امیر، راسته‌ی تازه، راسته‌ی قدیم، بازار سراجان، شیشه‌گرخانه، بازار کفاشان، بازار صفی، بازار صادقیه، دلاله‌زن بازار، و بازار کلاهدوزان است. تیمچه‌های معروف آن امیر (به نام بانی آن محمدخان امیرنظام زنگنه، از وابستگان عباس میرزا نایب‌السلطنه)، حاج شیخ، و مظفریه را می‌توان به عنوان مهم‌ترین کانون‌های بررسی ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی آن شهر به شمار آورد، زیرا با وجود دگرگونی‌های فراوانی که در این سرزمین رویداده، هنوز نقش پاسداری از ارزش‌های فرهنگی اصیل و دیرپای جامعه‌ی ایران را برعهده دارد.

پی‌نوشت‌ها

1. ج 1، ص 284.
2. ج 2، ص 403 - 404.
3. طباطبایی، ص 125.

منبع مقاله :
پروشانی، ایرج و دیگران؛ (1389)، بازار در تمدن اسلامی، ترجمه‌ی سعید ارباب‌شیرانی، تهران، نشر کتاب مرجع، چاپ اوّل