![فهرست واقفان مشهد مقدس فهرست واقفان مشهد مقدس](https://rasekhoon.net/_files/thumb_images700/article/65dc1ee5-c251-4c4d-ac43-517907e45cb3.jpg)
مقدمه:
قدیمیترین سند موجود وقف به آستان حضرت رضا علیهالسلام، به تاریخ 931 هجری قمری به نام عتیق علی بن احمد ملک طوسی برمیگردد، اما در این میان، پارهای قرآن وقفی نیز موجود است که زمان آن سال 393 هجری قمری را نشان میدهد.پس از آن وقفنامۀ علاءالدین حاجی قدمت بیشتری دارد که تاریخ آن سال 933 هجری قمریست. از وقفیات قرن دهم میتوان موقوفات سید لطیف شاه حسینی و سید جلالالدین محمد و سید ابوالفتح علی الحسینی را نام برد.
از قرن یازدهم به بعد اسناد فراوانی موجود است که تقریبا همه آنها بازخوانی شده و در پایگاه نرمافزاری آستان قدس رضوی موجود است. از مهمترین این اسناد، طومار علیشاهی و عضد الملک است.
منابع مربوط به موقوفات
بیشتر وقفنامه های آستان قدس رضوی و یا مساجد و مدارس مشهد مقدس در طول تاریخ در جنگها و غارتهای دشمنان و مخالفان غارت شده و از بین رفته اند.بخشی از وقفنامهها هم به دست افراد متنفذ و بیاعتقاد و متجاوز به املاک و رقبات وقفی از آستان قدس خارج شده است. در اینجا بخشی از منابع مربوط به موقوفات اعم از کتب تاریخی و طومارها و مجموعههای وقفی به نظر خوانندگان میرسد.
تاریخ بیهقی
ابوالفضل بیهقی از دبیران و منشیان دورهی محمود غزنوی است. او در حالات تعدادی از رجال و کارگزاران حکومت غزنویان از آثار خیر آنها در مشهد رضا - علیهالسلام - سخن میگوید، و از موقوفات آنان دربارهی عمران و آبادی مشهد مقدس یاد میکند.تاریخ عالم آرای عباسی
اسکندربیک ترکمان از مورخان و منشیان عهد صفوی در این کتاب از توجه سلاطین صفوی و اقدام آنها در عمران و آبادی مشهد مقدس و موقوفات آنان یاد کرده است.طومار علی شاه افشار
علی شاه افشار برادرزادهی نادرشاه افشار بعد از کشته شدن نادر چندی در مشهد مقدس به حکومت و سلطنت رسید و خود را به نام عادلشاه معرفی کرد. عادلشاه دستور داد اسامی موقوفات و تعداد رقبات وقفی آستان قدس رضوی را در طوماری بنویسند.او علاوه بر ضبط اسامی رقبات وقفی و تعیین حدود و ثغور آنها برای نظم آستانهی مقدسه هم، دستورات و احکامی صادر کرد و به کارگزاران روضهی مبارکهی رضویه ابلاغ نمود و آنها را موظف ساخت تا بر پایهی دستورات عمل کنند و وظایف خود را انجام دهند. طومار علی شاه هماکنون در آستان قدس رضوی محفوظ است.
طومار عضدالملک
مرحوم سید محمد حسین عضدالملک که مدتی وزیر خارجه بود در زمان ناصرالدین شاه به نیابت تولیت برگزیده میشود. او هنگام ورود به مشهد و استقرار در آستان قدس رضوی موقوفات و رقبات متعلق به آستان قدس را مرور میکند تا از مندرجات آنها اطلاع یابد.در آن زمان اسامی موقوفات در ورقههای کوچکی به خط سیاق (فرد) نوشته شده بود. عضدالملک دستور داد همهی آن ورقههای گوناگون را در یک جا گرد آورند و مجموعهای از اوقاف را فراهم نمایند تا دسترسی به آن آسان شود.
از این رو طوماری جدید از اوقاف را مینویسند که به طومار عضدالملک معروف است. طومار در سال 1273 نوشته و برای امضا به تهران فرستاده شد تا ناصرالدین شاه هم آن را امضا کند. این طومار پس از امضا بار دیگر به مشهد برمیگردد. 39 نفر از علمای مشهد نیز آن را امضا کردهاند.
فهرست نوروزعلی بسطامی
نوروزعلی بسطامی، فهرستی از رقبات وقفی آستان قدس را در کتاب خود، فردوسالتواریخ، آورده است.مطلع الشمس
اعتمادالسلطنه مترجم دربار ناصرالدین شاه و وزیر مطبوعات در آن زمان، همراه ناصرالدین شاه به خراسان رفت و هنگام اقامت در مشهد مقدس تحقیقات و یادداشتهایی در این سفر جمع کرد و بعد به صورت کتابی به نام مطلعالشمس به چاپ رسانید.در کتاب مطلعالشمس دربارهی بارگاه ملکوتی حضرت رضا - علیهالسلام - هم مطالب زیادی نقل شده است. از آن جمله راجع به موقوفات رضوی هم سخن به میان آمده ولی جامع نیست.
کتابچه ی صدیق الدوله
میرزا محمدرضا صدیقالدوله در سال 1317 قمری نایبالتولیهی آستان قدس بود. او هنگام تصدی این مقام طوماری از رقبات وقفی روضهی مبارکهی رضویه را فراهم کرد، و نام آن را آثارالرضویه گذاشت. این کتاب همان زمان در چاپخانهی سنگی مشهد به چاپ رسید.این کتاب در حقیقت تکمیل طومار علی شاه و طومار عضدالملک بود و رقباتی که در آن دو طومار نیامده بودند در اینجا ذکر شده است. ظاهرا طومار صدیقالدوله نخستین کتابی است که دربارهی موقوفات آستان قدس به چاپ رسیده اما نایاب است.
جزوهی خطی عهد ناصری
در زمان ناصرالدین شاه جزوهای دربارهی چند رقبهی وقفی آستان قدس نوشته شده است. این نسخه از ابتدا و انتها ناقص است از این رو جامع آن شناخته نشد. نسخهی مزبور مدتی دست نگارنده بود و از آن استفاده شد.جزوهی محمد ولی خان اسدی
محمدولی خان اسدی هنگامی که به عنوان نیابت تولیت به مشهد مقدس رفت دستور داد گروهی از علما و موجهین شهر مشهد و تعدادی از کارمندان باسابقهی آستان قدس وقفنامهها را که در کتابخانهی آستان قدس بود ، مطالعه کنند و فهرستی از آنها را تهیه نمایند.در این باره تحقیقات زیادی توسط گروه مزبور انجام گرفت و فهرستی تهیه شد و در سال 1306 در یک کتابچه تنظیم و ذیل صفحات آن هم توسط آیتاللهزاده خراسانی امضا شد. این جزوه هماکنون در آستان قدس رضوی موجود است.
کتابچهی خطی درباره ی موقوفات آستانه
در کتابخانهی آستان قدس رضوی جزوهای به خط میرزا احمد نیریزی - خطاط معروف - محفوظ است. در این جزوه تعدادی از رقبات وقفی آستان قدس ذکر شده است. از آن جمله موقوفات سلطان حسین صفوی میباشد که سجل شاه سلطان حسین هم در آن دیده میشود.این جزوهی زیبا و هنری معلوم نیست در چه زمانی از آستان قدس بیرون برده شده بود. محمدولی خان اسدی این وقفنامه را در سمنان دید و آن را به مبلغ نود تومان خرید و به کتابخانهی آستان قدس رضوی سپرد.
وقف نامه های آستان قدس
این عنوان کتابی است که در آن از وقفنامههای آستان قدس یاد شده است. از مؤلف و تاریخ تألیف آن اطلاعی در دست نیست. کتاب مزبور خطی و به شمارهی 1988 در کتابخانهی مرکزی دانشگاه تهران ثبت شده است.کتابچه ی مختاربک
مختاربک از کارگزاران آستان قدس رضوی بوده است و در سال 1282 قمری این کتابچه را تألیف و در آن از موقوفات آستان قدس و مصارف آنها یاد کرده است. کتابچه به خط سیاق بوده، مرحوم عبدالحمید مولوی بر این کتابچه شرحی نوشته و رساله هم نزد او بوده است.موقوفات آستان قدس
این کتاب جامعترین کتابی است که تاکنون دربارهی موقوفات آستان قدس رضوی تألیف شده است. این کتاب از تألیفات دانشمند و محقق معروف مرحوم حاج عبدالحمید مولوی رییس ادارهی املاک آستان قدس رضوی است که بسیار جامع تألیف شده است.باقر پیرنیا نایبالتولیهی آستان قدس رضوی در سال 1346 دستور داد گروهی از اشخاص بصیر و مطلع به امور، موقوفات آستان قدس را بررسی کنند و یک فهرست جامع دربارهی رقبات وقفی آستانهی رضویه فراهم آورند.
از جمله افراد این هیأت میتوان از آقایان عبدالحمید مولوی، سید عبدالحسین مجید فیاض، فضلالله مؤتمن و علیاصغر امینیان یاد کرد. این هیأت در مرداد ماه سال 1346 شمسی کار خواندن طومارها و وقفنامهها را آغاز کرد.
بعد از سالها تحقیق و فعالیت مداوم این کار انجام گرفت و مجموعهی بزرگی از موقوفات آستان قدس فراهم آمد، و سپس به صورت کتابی با مسؤولیت مرحوم مولوی مدون و برای چاپ آماده شد و حتی قرارداد چاپ آن هم بین آستان قدس و مرحوم مولوی تنظیم گردید
این کتاب در هشت دفتر ماشیننویسی و تایب شده و اکنون در کتابچهی آستان قدس رضوی موجود است. نسخهی دیگری هم از این کتاب در منزل یکی از علمای مشهد که او هم جزو این گروه بوده، موجود است. اما این کتاب متأسفانه هنوز به چاپ نرسیده است.
فهرست موقوفات آستان قدس
در ادارهی املاک آستان قدس رضوی فهرستی به صورت الفبایی از موقوفات مرتب شده است. در این فهرست نام واقف، موقوفه و محل وقف در مناطق مختلف آمده است و تاریخ وقف رقبه هم در آن ذکر شده است .این فهرست اگرچه مختصر است ولی بسیار جامع می باشد.این فهرست هم از آثار مرحوم عبدالحمید مولوی است. او در یکی از آثار خود مینویسد: من پس از اینکه موقوفات آستان قدس را مرتب کردم و برای چاپ آماده نمودم، در پایان فهرستی برای آن ترتیب دادم.
این فهرست از نظر تاریخی و جغرافیایی اهمیت دارد.
راهنمای آستان قدس رضوی
این کتاب تألیف مرحوم علی مؤتمن است. او یکی از کارگزاران روضهی منورهی رضویه بود، و سالها در آستان قدس کار میکرد. کتاب راهنمای آستان قدس به مناسبتهایی از موقوفات هم بحث کرده و میتواند به عنوان یکی از مصادر و مآخذ موقوفات مشهد مورد استفاده قرار گیرد.تاریخ آستان قدس رضوی
این کتاب تألیف نگارنده است که در هزار صفحه چاپ شده و بخش اول کتاب فرهنگ خراسان است. در این کتاب هم دربارهی آستان قدس و مسجد جامع گوهرشاد مطالبی آمده است.مجموعه ی اوقاف خراسان
ادارهی کل اوقاف و امور خیریهی استان خراسان از چند سال قبل مشغول تدوین کتابی جامع دربارهی اوقاف مشهد مقدس است. در این مجموعه دربارهی موقوفات و واقفان تحقیق میشود و رقبات وقفی شناسایی میگردند. فهرستی از کارهای ادارهی کل اوقاف و امور خیریهی استان خراسان به نظر نگارنده رسیده است.ادارهی کل اوقاف و امور خیریهی استان خراسان دربارهی موقوفاتی که از نظر قانونی تحت نظارت آن اداره قرار دارد تحقیق میکند. ما در اینجا از ذکر اسامی واقفان این مجموعه به جهت کثرت اسامی معذور هستیم و امیدواریم هر چه زودتر تحقیقات به پایان برسد و کتاب در اختیار همگان قرارگیرد.
جناب آقای شیبانی مدیر کل محترم اوقاف خراسان و همکارانشان در تحقیق و تدوین موقوفات مشهد مقدس بسیار کوشیده و هزاران سند وقفی را مورد بررسی قرار دادهاند. موفقیت معظمله و همکارانشان را از خداوند مهربان خواستاریم.
فهرست واقفان مشهد مقدس
در اینجا نام کسانی را که در مشهد مقدس رضوی در طول تاریخ، موقوفهای از خود به جای گذاشتهاند به طور اجمال ذکر میکنیم. این موقوفات شامل مساجد، مدارس، حسینیهها، کتابخانهها، بیمارستانها، آبانبارها، رباطها و سایر مؤسسات عامالمنفعه میباشد.ما این اسامی را از اسناد و مدارک و کتب تاریخی و تذکرهها استخراج کردهایم و صورت رقبات وقفی را هم در اینجا خواهیم آورد. اگر چه بسیاری از آن رقبات اکنون وجود ندارند و در مسیر تاریخ به عللی از بین رفتهاند.
این اسامی به صورت الفبایی تنظیم شده است تا به سهولت از آنها استفاده شود.
آصف الدوله
اللهیارخان آصفالدوله صدر اعظم فتحعلی شاه قاجار بود. او در زمان محمدشاه قاجار حاکم خراسان شد . وی هنگام اقامت در مشهد مقدس کاریزی برای چهارباغ حفر کرد، و این کاریز سالها جریان داشت و بعد در اثر حفر چاه عمیق در مجاورت آن خشک گردید.
آغچه
آغچه یکی از بانوان عصر تیموری است. این بانو در مشهد مقدس رضوی بازارچه و گرمابهای درست کرد. بازارچه و حمام آغچه در سال 1354 ویران گردید.
ابوالحسن صاحب نسق
او که یکی از کارگزاران آستان قدس رضوی بود. در سال 1129 نصف قریهی شیرین درزاب را وقف ایتام سادات نمود.
اسماعیل خان
ظاهرا این واقف اهل شهرستان خوی بوده است. او در سال 1308 قمری شش دانگ مزرعهی زاغه را که در دو فرسنگی خوی میباشد به آستانهی مقدسهی رضویه وقف کرده است.
اسماعیل
این واقف ظاهرا اهل قوچان بوده و در سال 1251 ده سهم از یک صد و چهار سهم مزرعهی حسینآباد قوچان را وقف آستان قدس رضوی نموده است.
الله وردی خان گرجی
او در زمان شاه عباس حاکم فارس بود. وی دهکدهی دوله را که در شمال مشهد مقدس میباشد وقف آستانهی مقدسهی رضویه نمود.
امام وردی خان
او از عشیرهی بیات نیشابور بوده است. اماموردی خان سه رقبهی وقفی به نام نجفآباد، سنجلیه و باغ آن، و محمدآباد را در اطراف نیشابور وقف آستان قدس کرده است.
امی خانم
او دختر بهاءالدین ابردهی بوده و در سال 1333 قمری ملکی را وقف آستان قدس کرده است.
انیس الدوله
او یکی از همسران ناصرالدین شاه بود. وی یک سوم بازار زرگرها را در مشهد مقدس خریداری کرد و به آستان مقدسه وقف نمود و درآمد آن را به روضهخوانی در اماکن متبرکه و روشنایی و تنظیف درب نقره که خود آن را نصب کرده بود اختصاص داد.
این بازار بین صحن عتیق و جدید قرار داشت و در سال 1354 تخریب گردید.
بابا خان معتمد التولیه
باباخان یک زوج از مزرعهی اسماعیلآباد میان ولایت را وقف مکتبخانهی ایتام سادات و مزار برادر خود میرزا رحیم مستوفی نمود.
باقر سمنانی
یکی از خادمان روضهی مبارکهی رضویه بود. وی یک زوج و فرد از خین چماقی میان ولایت و همچنین یک باب خانه را در مشهد وقف روضهخوانی کرد.
بهاءالدین
وی دهکدهی محمدآباد را که در خارج دروازهی نوقان بود و آن را محمدآباد سهگوشه میگفتند وقف طلاب علوم دینی و غذای زائران کرد.
بیک آغا خانم
این بانو ظاهرا اهل قزوین بوده و در سال 997 قریهی سلیمانآباد را در منطقهی بشاریات قزوین به آستان قدس رضوی وقف کرده است.
جان خانم
او در سال 1266 شش دانگ سرده را در نیشابور وقف روضهی منورهی رضویه کرده است.
جعفر خان بک
او در سال 1172 یک دانگ از شش دانگ دهکدهی ادک را در نیشابور وقف آستان قدس رضوی نموده است.
جعفر قلی میرشکارباشی
جعفر قلی در سال 1125 در مشهد مقدس آسیابی ساخت. این آسیاب با آب نهر بالا خیابان که از چشمه کلاس به طرف مشهد جریان داشت کار میکرد، و تا سال 1307 خورشیدی دایر بود.
جعفر قلی میرزا
وی شش دانگ از مزرعهی عاشقان و ربع مزرعهی خارستانک را که در منطقهی میان ولایت مشهد میباشند وقف آستان قدس نموده است.
جعفر مازندرانی
او در سال 1312 قمری ده جریب شالیزار را در ساری وقف آستان قدس رضوی نموده است.
جمالی قزوینی
آقا جمالی قزوینی مزرعهای را در قزوین وقف آستانهی مقدسه و تأمین روشنائی حرم مطهر کرده بود. این موقوفه در اثر توسعهی شهر قزوین اکنون داخل شهر قرار گرفته است.
حبیب رشتی
حاج میرزا حبیبالله رشتی ولد مرحوم حاج حسن خان قاجار در سال 1294 شش دانگ منزل خود را در مشهد وقف جناب سیدالشهدا - علیهالسلام - و روضهخوانی در شبهای جمعه نموده است.
حسام الدین
او در سال 938 دهکدهی احمدآباد را به آستان قدس رضوی وقف کرده است.
حسن امین الرعایا
حاج ملا میرزا حسن امینالرعایا از آستان قدس درخواست کرد او را به عنوان خادمی روضهی مبارکهی رضویه قبول کنند. پس از قبولی، او هم یک ربع اسماعیلآباد کاشمر را وقف آستانهی مقدسه کرد که در زمان ناصرالدین شاه سالی پنجاه تومان درآمد داشته است.
حسنقلی خان میرپنج
او در سال 1276 دو باب دکان قصابی و غلافسازی واقع در بازار سرشور را وقف کرده است.
میرزا حسین
او در سال 1285 در حاجیآباد یک طاحونه را وقف کرده و در گلمکان هم یک ثلث از یک زوج و پنج سهم از قنات درویشبک را وقف کرده است.
سید حسین
او در سال 1315 قمری ثلث مهدیآباد نیشابور را وقف آستان قدس نموده است.
حسین تاجر سبزواری
او در سال 1316 قمری یک شبانهروز از حسینآباد ابارش را در نزدیک سبزوار وقف آستان مقدس رضوی کرده است.
حسین خان شجاع الدوله قوچانی
امیر حسین خان شجاعالدوله حاکم قوچان رقباتی به آستان قدس رضوی وقف کرده است که از آن جمله حسینآباد جنگل نیشابور دو ثلث، شاه فیل میان ولایت دو زوج، محمدیه و کلاته میان ولایت چهار زوج، جوقان چناران دو زوج و شش دانگ قهرمانآباد اسفراین.
حسین جوینی
میرزا حسین جوینی در سال 1229 قمری یک سهم از چهارده سهم رودبار شاداج را وقف آستان قدس کرده است.
حسین خان شاهسون
حسین خان شاهسون نظامالدوله که مدتی در مشهد والی خراسان بود، بحرآباد نیشابور و نصف محمدآباد تبادکان را وقف زائران آستان قدس نمود.
حسینقلی بک
او در سال 1259 باغ بیرمآباد را که در نیم فرسخی کرمان میباشد با تمام عمارات و ابنیه و حمام و مزرعه به آستان قدس رضوی وقف کرده است.
حسین ملک
مرحوم حاج حسین ملک یکی از افراد خوشذوق و صاحباندیشه در تاریخ معاصر بود. او از مردان موفق و رجال دانشمند، دانشدوست، متمکن و ثروتمند به شمار میرفت. او از پدران خود املاک و مستغلات زیادی در خراسان و تهران به ارث برده بود.
مرحوم ملک از مال و ثروت خود استفاده کرد و با وقف آنها زندگی جاوید برای خویشتن فراهم نمود. آثار فرهنگی به جای مانده از او نام وی را در جهان زنده نگه داشته و خیرات و مبرات او عمر جاودان به او بخشیده و وی را در زمرهی نیکوکاران ثبت کرده است.
مرحوم ملک کلیهی املاک و مستغلات و داراییهای خود را در خراسان و تهران طی هفت وقفنامه به آستان قدس رضوی وقف کرده و مصارف آنها را هم معین نموده است. وقفنامههای آن مرحوم در حیات خودش در یک کتابچه به چاپ رسیده است.
موقوفات مرحوم حاج حسین ملک در آستان قدس رضوی یک دفتر ویژه دارد و جدا از سایر موقوفات آستانهی رضویه زیر نظر یک مسؤول به فعالیتهای خود ادامه میدهد و موقوفات ملک در حال حاضر یکی از تشکیلات آستان قدس رضوی میباشد که صدها کارمند و کارگزار دارد.
مرحوم ملک تولیت موقوفات خود را در اختیار نایبالتولیههای آستان قدس قرار داده و نظارت را هم به دو تن از دخترانش یکی عزتملک خانم از بطن صبیهی مرحوم حاج سید عبدالله متولی مسجد گوهرشاد و دوم فاطمه خانم ملقب به فری خانم از بطن زرینملک زوجهی دیگر خود قرار داده است.
حق نظر ترکمان
حاج حقنظر ترکمان مقبرهای در تکیهی بکتاشیه مشهد مقدس وقف کرده بود. این تکیه در هنگام سفر ناصرالدین شاه به مشهد وجود داشته است.
حمدالله خان یاور
او در سال 1311 قمری سه دانگ از یک مزرعه را در زنجان وقف آستان قدس رضوی کرده است.
حیدرخان قاجار
او در سال 1310 قمری مزرعهای را در کاجکلای مازندران وقف آستان مقدس رضوی نموده است.
خواجه محتشم تونی
او احمدآباد تربت را وقف آستانهی رضویه نمود، و مقرر داشت درآمد آن را صرف روشنایی و فرش حرم مطهر و حقوق حفاظ روضهی مبارکه و تعمیر رباط میان دشت راه تربت کنند.
خالق وردی
او در سال 1240 ملکی را به مسجد جامع گوهرشاد وقف کرده است.
خسرو میرزا
خسرو میرزا ملقب به برهانالملک که از شاهزادگان بوده در سال 1323 قمری ملکی را وقف مسجد جامع گوهرشاد نموده است.
خیرات خان
او بانی مدرسهی خیرات خان در مشهد مقدس میباشد، که در دورهی صفویه در سال 1057 بنا گردیده است.
مرحوم خیرات خان ظاهرا هندی است و از رجال دربار قطب شاهیان دکن و از کارگزاران آنها بوده است.
قبر خیرات خان در بالای کوه قلعه کولکنده در کنار یک مسجد کوچک در حیدرآباد دکن میباشد و تصویری هم از دو در موزهی سالار جنگ حیدرآباد محفوظ است.
خیرالنساء
این بانوی نیکوکار در سال 1255 رقبات و املاک متعددی را در کرمان و شهربابک وقف آستان قدس کرده است.
دبیر سهرابی
دبیرالسلطان مشهور به دبیر سهرابی از وکلای مجلس شورای ملی بود و در اواخر قاجاریه از رجال سیاست به شمار میرفت. او در قوچان موقوفات زیادی دارد که همه را به آستان مقدس رضوی وقف کرده است . دبیر سهرابی فرزندی نداشت و لذا املاک خود را وقف کرد.
درویش بک
او در شهر مشهد کاریزی احداث کرد که به نام کاریز درویش بک معروف بوده است. و درآمد آن صرف مکتبخانه ایتام سادات میشد. این قنات در اثر حفر چاههای عمیق خشک و متروک گردید.
رابعه خانم
این بانوی نیکوکار مؤسس بیمارستان منتصریه است مرحوم حاج محمد حسن میرزا منتصرالملک در حیات خود چند پارچه ملک خود را در جلگهی کاشمر و محولات به زوجهی خود بانو رابعه خانم احترامالسلطنه واگذار کرد و شرط نمود که از محل آن املاک مریضخانهای در مشهد بسازد.
بانوی نام برده در سال 1297 شمسی قسمتی از املاک شوهرش را فروخت و قطعه زمینی به مساحت 3,500 زرع خریداری کرد و بیمارستانی به نام منتصریه تأسیس و با شرایط معینی وقف آستان قدس رضوی کرد.
رجبعلی بک
او در سال 1118 هفت صد جریب و 385 زرع زمین مشجر و بیاض را در محلهی سراب مشهد مقدس وقف آستان قدس رضوی نمود.
رضا قلی خان
حاج رضاقلی خان سپهدار در سال 1289 یک زوج از مدار بیست و چهار زوج جمالآباد از توابع سلطانآباد خرقان را وقف آستان قدس رضوی کرده است.
زمرد ملک
او از بانوان هنرمند و خطاط خاندان سلجوقیان بوده است. پدر او ابوالقاسم محمود خواهرزادهی سلطان سنجر سلجوقی است. از زمرد ملک، قرآنی در آستان قدس وجود دارد که در سال 540 تحریر شده است.
زینب بکم
زینب بکم دختر شاه تهماسب صفوی در مشهد مقدس گرمابهای بنا کرد. این گرمابه در کنار بازار بزرگ مشهد قرار داشت و در سال 1354 هنگام توسعهی فلکه تخریب گردید.
سالار
نام او حسن خان فرزند اللهیارخان آصفالدوله و از رجال عصر قاجاریه میباشد.
سه قطعه از املاک و مستغلات سالار به نام باغ سالار، کاروانسرای سالار و حمام سالار وقف آستان قدس شده بود. حمام سالار که از حمامهای مشهور بود و در سال 1354 هنگام توسعهی فلکه ویران گردید.
سعدالدین
سعدالدین محمد وزیر خراسان در عهد شاه سلیمان صفوی شش دانگ گود سلوک را وقف آستان قدس کرد و مقرر نمود عایدات آن صرف اجرت ساعت ساز حرم حضرت رضا - علیهالسلام - شود.
سعید طباطبائی
مرحوم حاج سید سعید طباطبائی نائینی که از رجال نیکوکار و علاقهمند به فرهنگ و معارف بوده در سال 1332 شمسی اقدام به تأسیس کتابخانهی مسجد جامع گوهرشاد نمود و یادگاری از خود به جای گذاشت.
و در حدود پنج هزار مجلد کتب چاپی و خطی خود را وقف مسجد گوهرشاد کرد و املاکی هم وقف نمود تا از عواید آن کتابخانه به کار خود ادامه دهد. او خشت اول کتابخانه را نهاد و دیگران هم دنبال او را گرفتند و در تقویت آن کوشیدند.
سلطان حسین صفوی
شاه سلطان حسین صفوی در یکی از سفرهای خود به مشهد مقدس رضوی چند قطعه ملک خریداری کرد و وقف آستان مقدسه نمود. آن املاک عبارتند از عشرتآباد، علیآباد و ابراهیمآباد. این وقفنامه به خط میرزا احمد نیریزی خطاط معروف بوده است.
سلطانم
سلطانم زوجهی شاه تهماسب صفوی و جدهی شاه عباس بزرگ بود. او در مشهد مقدس سرایی بنا کرد که به سرای سلطانی معروف گردید. ساختمان این سرا در نوع خود بینظیر و در سه آشیانه ساخته شده بود.
این سرا وقف آستان قدس بود و در طومار علیشاه افشار عایدات او را سالی 35 تومان نوشته است. این سرای تاریخی در سال 1354 ویران گردید.
سلیمان خان
سلیمان خان اعتضادالسلطنه قاجار در مشهد مقدس مدرسهای بنا کرد که اکنون هم آباد و به مدرسهی سلیمان خان معروف میباشد و طالبان علوم در آن تحصیل میکنند. این مدرسه در سال 1200 بنا گردید، و رقباتی هم در کاشمر و چند باب دکان در مشهد وقف آن بود.
سید میرزا
او در تاریخ 1169 ملکی را وقف مسجد جامع گوهرشاد کرده است.
شاه تقی الدین
میرزا شاه تقیالدین محمد رضوی در سال 1088 سه باب دکان واقع در پایین پای مبارک و یک تیمچه و دو باب دکان در محلهی عیدگاه در جنب تیمچهی چیتگران وقف آستان قدس کرده بود.
شاهرخ تیموری
شاهرخ فرزند امیر تیمور که پایتخت او هرات بود، به مشهد مقدس رضوی بسیار علاقه داشت. او در مشهد قصری و چهارباغی ساخت و سالی چند ماه در این شهر اقامت میکرد. در زمان شاهرخ چند رواق در حرم مطهر و مسجد و مدرسه در مشهد بنا گردید که هنوز هم باقی هستند.
شاه سلیمان
در سال 1086 هنگام سلطنت شاه سلیمان صفوی گنبد مطهر حضرت رضا - علیهالسلام - که در اثر زلزله شکاف برداشته بود، تعمیر و نوسازی گردید و طلاکاری شد، و همچنین در عهد این سلطان تعدادی مدرسه در مشهد بنا شد.
شاه صفی
در تعدادی از کتیبههای اماکن متبرکه و مساجد مشهد و حومه نام صفی شاه آمده است.
شاه تهماسب
شاه تهماسب صفوی برای دفع حملهی ازبکان از خراسان و مشهد مقدس چند بار به مشهد مسافرت کرد، و پس از مرگ او جنازهاش را در مشهد رضوی در پشت سر حضرت رضا - علیهالسلام - به خاک سپردند که آن محل به صفهی شاه تهماسبی معروف بود.
شاه تهماسب صفوی ملکی به نام مزرعهی حسینی در میان ولایت مشهد و رقبهای در جمعآباد تبادکان خریداری و عواید آن را صرف فتیله عنبر حرم مطهر و حفاظ مزار خود نمود.
شاه عباس صفوی
در میان سلاطین صفویه شاه عباس بیش از همه آثار از خود به جای گذاشته است. به چند مورد اشاره میکنیم:
1. توسعهی صحن کهنه؛
2. ایوان عباسی؛
3. تذهیب گنبد مطهر؛
4. ساختن صندوق قبر مطهر؛
5. بنای گنبد خواجه ربیع؛
6. نهر خیابان.
شاه محمد خان
او از سلاطین قطب شاهی دکن هندوستان و از شیعیان بود، قطعهای الماس گرانبها وقف روضهی مبارکهی رضویه نمود.
شاه محمد خان سرهنگ
او از کارمندان وزارت امور خارجه بود و در سال 1303 قمری دو سهم از دوازده سهم کاروانسرای بازار بزرگ مشهد که به سرای سالار مشهور بود وقف آستان قدس رضوی نمود.
شاه ویردی بک
او از معاصران شاه سلیمان صفوی بود. وی چند باب دکان و یک حمام و کاروانسرا وقف آستان کرد.
شهربانو بکم
او در سال 1229 شش دانگ ده مظفر را وقف آستان قدس رضوی کرده است.
شمس النساء
او نصف قریهی بیلدر را که در غرب مشهد مقدس قرار دارد وقف آستان قدس رضوی کرده است.
صالح نقیب
او معاصر شاه سلیمان صفوی و یکی از شخصیتهای بزرگ عصر خود بود. او در شهر مشهد مقدس مدرسهای بنا کرد که به نام «مدرسهی نواب» معروف میباشد. این مدرسه اخیرا تخریب و نوسازی شده است . مدرسهی نواب موقوفات زیادی هم دارد که روی سنگی نوشته شده است.
صبیهی حسینقلی خان
این بانو دکانی در مشهد مقدس وقف مسجد کرده است.
صدرالدین خان
میرزا صدرالدین خان نجمالسلطنه فرزند شیخ محمد حسن مجتهد شیرازی مزرعهای را در جلگه رخ در سال 1336 وقف مسجد جامع گوهرشاد کرده است.
صدرالعلماء
او شش دانگ دهکدهی چاهوک تربت را وقف آستان قدس نموده است.
صفی قلی خان
صفی قلی خان بگلربگی فرزند رستم خان سپهسالار ایران در تاریخ 1072 هفده باب دکان و دو باب قهوهخانه را وقف آستان قدس کرده است.
عادل خان
او در کهستان کرمان مزرعهای وقف آستان قدس رضوی نموده است.
عباسقلی بک
او از کارگزاران نادرشاه افشار بوده است، وی در سال 1118؛ هفت صد جریب و 385 زرع زمین مشجر و بیاض را در مشهد مقدس وقف آستان قدس رضوی نمود.
عباسقلی خان
عباسقلی خان شاملو بیگلربیگی خراسان و حاکم هرات در زمان صفویه بود. وی در مشهد مقدس مدرسهای بنا کرد که هنوز مورد استفادهی طلاب علوم میباشد.
عباسقلی خان 84 رقبه ملک و مستغلات وقف مدرسه کرده که در مشهد مقدس، جام، تایباد، هرات، فراه و بادغیس بودهاند.
عباسقلی خان سرتیپ
او ده جریب زمین شلتوکزار را در یک فرسخی اشرف مازندران، بهشهر کنونی. در سال 1301 قمری وقف آستان قدس رضوی نموده است.
عتیق علی منشی طوس
او از اعقاب خواجه نصیرالدین طوسی است. وقفنامهی او قدیمیترین وقفنامهی آستان قدس میباشد.
رقبات وقفی عتیقعلی عبارتند از: حمام آغچه، مزرعهی کنویست تبادکان، مزارع سنگور و توکار تبادکان، مزرعهی عشر رادکان، مزرعهی منزلآباد، مزرعهی چاه خاصه میان ولایت، مزرعهی چاهنو تبادکان، مزرعهی شاطغای بلوک درزاب، مزرعهی کاهو سه زوج، مزرعهی جایاب هفت زوج و فرد، طاحونهی کلوخ در طرق و باغ اخلمد.
عبدالله خان مستوفی
او در سال 1306 و 1310 قمری املاکی را در گیلان وقف آستانهی مقدسهی رضویه کرده است.
حاج عبدالله
او در سال 1168 تیمچهی قیصریه را که مشتمل بر حجرات فوقانی و تحتانی بود و در کنار درب صحن مقدس خیابان سفلی قرار داشت، وقف آستانهی مقدسه کرد.
عبدالله رضوی
عبدالله رضوی معروف به میرزای ناظر از معدود ثروتمندانی است که در فکر خدمت به جامعه خود برآمد، و مقدار زیادی از دارایی خود را وقف کرد و در اختیار مردم قرار داد و از خود نام نیکی در تاریخ باقی گذاشت و موجبات ایجاد یک درمانگاه به نام «درمانگاه میرزای ناظر رضوی» و پرورشگاهی به نام «پرورشگاه ایتام میرزای ناظر» را فراهم آورد.
مرحوم عبدالله رضوی میرزای ناظر، املاک و مستغلاتی هم برای ادارهی این دو مؤسسهی خیریهی عامالمنفعه وقف نمود و محل این دو مؤسسه را در مزرعهی سوران واقع در بیست کیلومتری مشهد مقدس قرار داد.
عبدالرحیم خان
عبدالرحیم خان اعتمادالرعایا در سال 1313 قمری دو دربند دکان متصل به سرای بالا محله پلکو و یک جریب و نیم دوازده قبضه رطبآباد و یک جریب توتآباد را وقف آستانهی مقدسه کرده است.
عبدالرشید خان او در سال 1225 صد من بذرافشان مبارکآباد واقع در نوق رفسنجان را وقف آستانهی رضویه نموده است.
عبدالکریم
او در سال 1294 ملکی را وقف مسجد جامع گوهرشاد کرده است.
عراقی
او یکی از رجال بزرگ عصر غزنویان بوده است. او به مشهد علی بن موسی الرضا - علیهالسلام - علاقهمند بود، و در مشهد رضا خدماتی انجام داد. ابوالفضل بیهقی دبیر و مورخ معروف در تاریخ خود از او یاد میکند و گوید:
کاریز مشهد را که خشک شده بود باز روان کرده و کاروانسرایی برآورده و دیهی مستغل سبک خراج بر کاروانسرا و کاریز وقف کرده است.
علاءالدین کشمیری
میرزا علاءالدین کشمیری در سال 1013 یک باب طاحونه ساخته و وقف آستانهی مقدسهی رضویه کرده بود.
علی خان
علی خان ولد اللهیار خان در سال 1212 دو شبانهروز از محمدآباد جوین را وقف آستان قدس رضوی نموده است.
علی خان سرهنگ
علی خان سرهنگ در سال 1311 قمری ملکی را در خرقان وقف آستان قدس رضوی نموده است.
علی رضا میرپنج
علیرضا خان امیر پنجه در سال 1310 قمری یک ملک شش دانگ را در کنار رودخانهی تلوار در گروس وقف روضهی مبارکهی رضویه کرده است.
علی شیرازی
حاج میرزا علی شیرازی در سال 1309 قمری شش دانگ دو دربند دکان در محلهی میدان شاه شیراز را وقف آستان قدس کرده است.
حاج ملاعلی قوچانی
حاج ملاعلی قوچانی بازار کلاهدوزان را که در پشت آبانبار صحن مقدس جدید و دارای هفده باب دکان بود وقف آستان قدس رضوی کرد.
علی نائینی
او نیز بازاری که در آن کلاه میفروختند وقف آستان قدس کرد.
علی اکبر
حاج علیاکبر خان در سال 1302 قمری یک عشر از درآمد مزرعهی حلوائی و مزرعهی قاسمآباد را وقف آستان قدس کرد.
علی اکبری
او سه سهم از بیست سهم دهشتک را در میان ولایت مشهد مقدس وقف آستان قدس کرده است.
علی اکبر خان سرهنگ
علیاکبر خان سرهنگ سبزواری در سال 1310 قمری نیم سهم از دوازده سهم شاهبهرام واقع در بلوک فروغن سبزوار را وقف روضهی رضویه کرده است.
علی اکبر تائبی
او ملکی را وقف کرده و درآمد آن را به زوار جبلعامل و احساء و جزایر اختصاص داده و شرط کرده هر کدام از آنها هنگام اقامت در مشهد مقدس یک ختم قرآن انجام دهند.
علی شاه افشار
او برادرزادهی نادرشاه افشار بود و بعد از کشته شدن نادرشاه در مشهد به سلطنت رسید و خود را به نام عادلشاه معرفی کرد. علیشاه موقوفات آستان قدس را که توسط نادر در اختیار دولت قرار گرفته بود بار دیگر به آستان مقدس رضوی بازگردانید.
علی شیر نوائی
امیر علیشیر نوائی یکی از علما، ادبا و وزرای عصر تیموریان میباشد. او شاعری بزرگ، ادیبی نامور و سیاستمداری مشهور بود. امیر علیشیر نوائی وزارت سلطان حسین میرزا بایقرا را در هرات به عهده داشت و در همانجا درگذشت و قبرش در باغ مقبرهی گوهرشاد در هرات میباشد.
او در مشهد مقدس هماکنون یادگاری دارد و آن ایوان جنوبی صحن کهنه که به ایوان طلا مشهور شده میباشد که در تاریخ به ایوان امیر علیشیر معروف است.
غازان خان
غازان خان مغول فرزند ارغون خان در سال 667 در مازندران متولد شد. او از طرف پدر خود به حکومت خراسان منصوب شد.
غازان خان در چهارم ماه شعبان سال 694 در حضور شیخ صدرالدین ابراهیم بن شیخ سعدالدین حموی جوینی مسلمان شد و شهادتین گفت، و در آن روز صد هزار نفر از مغولان و ترکان مسلمان شدند.
او در سال 699 سه محل را وقف آستان قدس کرده که دو محل آن از بین رفته و تنها فرهادگرد فریمان باقی مانده است.
غیاث الدین
غیاثالدین یوسف یکی از رجال و اعیان زمان تیموریان است. او در مشهد مقدس مدرسهای بنا کرد که به مدرسهی دو درب مشهور است. این مدرسه در دو طبقه بنا گردیده و اکنون در حوزهی اماکن متبرکه قرار گرفته است و از هر طرف محصور میباشد.
مدرسهی مزبور در زمان شاهرخ بنا گردیده و کتیبهی موجود آن سال 843 را نشان میدهد. قبر غیاثالدین یوسف در زیر گنبد جنوبی مدرسه قرار دارد و سنگی سیاه روی قبر گذاشته شده که نام بانی مدرسه و تاریخ فوت او روی آن نوشته شده است.
فاضل خان تونی
او یکی از علمای بزرگ عصر خود بود، وی را علاءالملک هم میگفتند. فاضل خان در مشهد مقدس مدرسهای زیبا و مجلل در سال 1075 بنا کرد و رقبات زیادی هم وقف آن نمود، مدرسهی فاضل خان در مشهد موقعیت ممتازی پیدا کرد و فضلا و اساتید به آن روی آوردند.
در سال 1307 خورشیدی مقرر شد دور اماکن متبرکه فلکهای بسازند تا وسائط نقلیه بتوانند حرم را دور بزنند و به خیابانهای جنوبی و شمالی عبور کنند. در احداث این فلکه مدرسهی فاضل خان تخریب گردید و به صورت خیابان درآمد.
فتح علی خان
فتحعلی خان صاحب دیوان شیرازی مدتی متولی آستان قدس رضوی بود، و رقباتی هم وقف آستان قدس کرده است. از جمله: شصت جریب زمین در محمودآباد شیراز، سه ربع از انابد کاشمر، تیمچهی متصل به باغ آصفالدوله در بالا خیابان و باغ آصفالدوله از باغهای مشهور مشهد که اکنون ادارهی مرکزی آستان قدس و بازار مرکزی در جای آن قرار گرفته اند.
فتحعلی خان، صاحب دیوان مقرر داشته از محل درآمد موقوفهی انابد کاشمر که از بهترین رقبات وقفی آستان قدس میباشد روز تولد امام حسین - علیهالسلام - در روضهی رضویه جشنی گرفته شود و اعیان و اشراف مشهد در آن دعوت شوند و بهترین مأکولات به آنها داده شود.
فتح علی شاه قاجار
در پایین پای حضرت رضا - سلام الله علیه - دری مرصع و جواهرنشان داخل ضریح قرار داشت. دری طلایی و زیبا دارای خطوط و نقوش که هر بینندهای را به طرف خود جلب میکرد، بعد از مدتی این در را از جای خود برداشتند و در زیر گنبد بالای سر مبارک گذاشتند.
در نامهی آستان قدس آمده: این در مرصع جواهرنشان را که اکنون بر دیوار روی مبارک مقارن بالای سر مطهر به دیوار نصب شده است فتحعلی شاه قاجار در سال 1233 قمری به شکرانهی استیلای بر خراسان تقدیم آستان قدس کرده است.
فتح الله خان
فتحالله خان مستوفی در سال 1306 قمری 99 جریب را در پشک گیلان وقف آستان قدس کرده است.
فرنگیس بکم
فرنگیس بکم دختر خلیفه سلطان یک سهم از دوازده سهم رادکان را وقف مدرسهی فاضل خان نموده است .
فضل الله اصفهانی
امیر فضلالله شهرستانی اصفهانی، جد شهرستانهای ایران و عراق در سال 963 وقفنامهای تنظیم کرده که نه متر و شصت و پنج سانتیمتر طول آن است.
در این وقفنامه رقباتی وقف مکه معظمه، روضهی مطهرهی پیامبر گرامی و حضرت صدیقهی طاهره و امام حسن مجتبی و امام حسین و قبهی رفیعهی سجادیه و باقریه و کاظمیه و رضویه و تقویه و عسکریین و عباسیه در کربلا کرده است.
فضل الله وزیر نظام
فضلالله وزیر نظام برادر میرزا آقاخان نوری صدر اعظم ناصرالدین شاه از رجال عصر قاجار و نایبالتولیهی آستان قدس رضوی بود. او هنگام اقامت در مشهد مقدس بناها و موقوفاتی احداث کرد و در اختیار آستانهی مقدسهی رضویه قرار داد.
قاسم تهرانی
حاج قاسم تهرانی فرزند حاج علیاکبر کور تهرانی است. او در مشهد مقدس چند سهم از شمسآباد میان ولایت و دو خمس آسیاب حاجیآباد را وقف دوازده نفر حافظ قرآن و یک صدرالحفاظ و یک خطیب کرد.
قاسم خراسانی
حاج قاسم ملکالتجار خراسان، شمسآباد میان ولایت را وقف آستان قدس نمود.
قمر نساء خانم
قمرنساء دختر میرزا بدیع فندرسکی در سال 1228 شش دانگ سورمن از توابع فندرسک شاهرود را وقف آستان قدس رضوی نموده است.
کلب علی بادکوبهای
او یکی از بزرگان شیعه و اهل بادکوبه است. وی در سال 1263 قمری تیمچهای در مشهد وقف آستان قدس نمود و تولیت آن را به ملا محمدکاظم استرآبادی و درآمد آن را به مکتبخانهی ایتام سادات اختصاص داد.
گنج علی خان
گنجعلی خان از رجال و اعیان دورهی صفویه است. وی در کرمان حاکم بود. از او بناها و آثاری در کرمان هنوز برجا است که یکی از آنها حمام معروف گنجعلی خان است که نام او را همچنان زنده نگه داشته و یکی از بناهای باارزش تاریخ است.
گنجعلی خان رقبات و املاکی وقف آستان قدس کرده که اکنون در کرمان محفوظ و موجود میباشد.
گوهرشاد
مسجد جامع گوهرشاد در سال 821 بنا گردیده و بانی آن گوهرشاد آغا فرزند امیر غیاثالدین ترخان و همسر شاهرخ فرزند امیر تیمور گورکانی است که از خاندانهای معروف عصر تیموریان بودند. گوهرشاد از بانوان بزرگ تاریخ به شمار است و آثار از خود به جای گذاشته است.
گوهرشاد بگم به مشهد مقدس رضوی بسیار علاقه داشته و در تعظیم و تکریم بارگاه امام رضا - علیهالسلام - کوشش میکرده است. رواق دارالسیادة و دارالحفاظ و دارالسلام در اماکن متبرکه از بناهای گوهرشاد آغا میباشد.
مجدالملک
او تعدادی دکان در کنار کاروانسرای ناصریه بنا کرده بود. مجدالملک مدتی متولی آستان قدس بوده است.
محراب خان
محراب خان یکی از رجال بزرگ عصر صفوی و از کارگزاران آن دولت بود. او مدتی در مرو حکومت میکرد و در سال 1032 درگذشت. محراب خان در محلهی دروازه نوقان مشهد مسجدی بنا کرده که هنوز هم وجود دارد و به مسجد محراب خان معروف میباشد.
او یک مزرعه را هم در شمال شرق مشهد مقدس وقف روضهی مبارکهی رضویه نمود. این مزرعه اکنون به منطقهی مسکونی تبدیل شده و به نام کوی طلاب معروف گردیده است، و ایستگاه راه آهن مشهد هم در اراضی محراب خان قرار دارد.
محسن خان قزوینی
میرزا محسن خان قزوینی در سال 1316 قمری ربع آسیای خسروخانی را که در نزدیک باجگیران میباشد وقف آستان قدس کرده است.
محمد اکبر
خواجه محمداکبر در سال 1140 ملکی را وقف مسجد گوهرشاد نموده است و نام این رقبه و واقف در ضمن اوقاف مسجد گوهرشاد و در ادارهی اوقاف مشهد محفوظ است.
محمد بک
او در سال 1176 نصف خرق را که از آبادیهای بلوک درزاب میباشد وقف آستان قدس رضوی کرده است.
محمد تقی بجنوردی
در مشهد موقوفهای به نام خان حسینیه بوده که متولی این موقوفه شیخ محمدتقی بجنوردی عالم مشهور مشهد بود. درآمد این موقوفه صرف روضهخوانی حضرت سیدالشهداء - علیهالسلام - میگردید.
محمد تقی میرزا
رکنالدوله محمدتقی میرزا حاکم خراسان شش دانگ تیمچهی بلورفروشان را در سال 1305 قمری از ورثهی امام جمعه مشهد به مبلع 6,500 تومان خرید و به آستان قدس داد.
آستان قدس سالها آن را در تصرف داشت تا در سال 1354 هنگام توسعهی فلکه تخریب گردید.
محمد جعفر بک
او در سال 1169 نصف نوکاریز را در جلگهی طوس وقف آستانهی قدس کرده است.
محمد حسین
میرزا محمدحسین که ظاهرا کرمانی بوده مزرعهای را در کرمان به روضهی مبارکهی رضویه وقف کرده است.
محمد حسین تاجر
حاج محمدحسین قرهباغی تاجر در سال 1310 قمری یک باب کاروانسرا و دو باب دکان متصل به سرای مزبور واقع در بازار بزرگ را وقف روضهی رضویه کرده است.
محمد حسین شریف
او در سال 1254 مزرعهی حسینآباد دریاچه و ربع قنات حسینآباد کرمان را وقف آستان قدس کرده است.
محمد حسین شیرازی
حاج محمد حسین شیرازی در سال 1314 قمری دو دانگ ده ریز را در شیراز وقف آستانهی رضویه نموده است.
محمد حسین طبیب
حاج شیخ محمدحسین طبیب در سال 1212 قمری اسماعیلآباد و پنج سهم از چشمهی صاد را در کاشمر وقف آستان قدس کرده است.
محمد حسین عضدالملک
میرزا محمدحسین عضدالملک قزوینی که از رجال عصر قاجار بود و نیابت تولیت آستان قدس را هم به عهده داشت، منشأ آثار و خدمات زیاد در آستان قدس رضوی بود. او قنوات مخروبه را آباد کرد، و طلاکاری ایوان صحن نو در زمان او انجام گرفت.
طومار معروف عضدالملکی که مجموعهی موقوفات آستان قدس را دربر دارد توسط او تهیه گردید. او مزرعهی حسینآباد را در میان ولایت مشهد خریداری کرد و به روضهی مبارکهی رضویه وقف نمود و مقرر داشت که عواید آن را صرف روضهخوانی حضرت سیدالشهدا بنمایند.
محمد حسین کرمانی
او در سال 1096 سه ربع از کنوگیر، و شش دانگ سمرقند و کلاتهبوغا و نصف عوضی و شش دهم زیرکن را وقف روضهی مبارکه کرده است.
محمد خان قاجار
آقا محمدخان قاجار در سال 1205 به خراسان لشکر کشید و مشهد مقدس را از تصرف فرزندان نادر خارج کرد و پنج عدد قندیل طلای مرصع به لؤلؤ و جواهرات هر یک به وزن پنج من را وقف آستان قدس رضوی کرد.
محمد خان
محمدناصر خان ظهیرالدوله در سال 1288 شش دانگ شادکن را وقف آستان قدس نمود و مقرر داشت عواید آن صرف دارالشفای مبارکه شود.
محمد خان کلیدری
او در سال 1254 چهار شبانهروز و سی و پنج سیر از مدار دوازده شبانهروز مزرعهی کلیدر را که در سر ولایت قرار دارد وقف آستانهی مقدسه نمود.
محمد رضا اردستانی
حاج محمدرضا اردستانی در سال 1116 ملکی را وقف مسجد گوهرشاد کرده است.
محمد سعید
محمدسعید خوافی در سال 1176 محوطجات سنگان با 26 جریب زمین و 45 سرقه آب را وقف آستان قدس رضوی کرده است.
محمد صالح قزوینی
او در سال 1105 یک دربند دکان شمعریزی واقع در حاشیهی میدان مشهد مقدس وقف روضهی رضویه نموده است.
محمد علم خان
محمدعلم خان حاکم بدخشان نصف شمسآباد میان ولایت و مؤمنآباد چناران را وقف آستانهی مبارکه کرده است.
محمد علی قائم مقام
حاج میرزا محمدعلی قائممقام التولیه روستای خواجه جراح را که یکی از دهات نزدیک چناران میباشد، شش دانگ وقف آستانهی قدس کرد.
محمد علی وزیری
مرحوم سید محمدعلی وزیری یکی از علما و وعاظ شهر یزد و مردی صالح و جلیلالقدر بود. وی بسیار مورد علاقهی مردم و خدمتگزار جامعه به شمار میرفت و در میان مردم محبوبیت فوقالعادهای داشت و غیر از اینکه یک شخصیت روحانی و مذهبی بود از فرهنگیان، دانشمندان و اهل ادب هم به شمار میرفت و همهی طبقات او را دوست میداشتند.
حاج سید محمدعلی وزیری - رحمة الله علیه - در طول زندگی خود کتابهای زیادی فراهم آورد، و یک مجموعهی بزرگ علمی و فرهنگی را تأسیس کرد، مرحوم وزیری تصمیم گرفت کتابخانهی خود را به صورت عام در اختیار مردم بگذارد و لذا جایی در کنار مسجد جامع یزد برای کتابخانهی خود برگزید.
این کتابخانه در یزد به کتابخانهی وزیری مشهور شد، مردم به آن روی آوردند و کتابخانه توسعه پیدا کرد و بر تعداد کتابهای آن افزوده گردید، و شهرت آن همه جا را گرفت و اهل علم و ادب به آن روی آوردند.
نگارندهی این مقال برای دیدن نسخههای خطی آن به یزد رفتم و از آن استفاده نمودم. یکی از روزها در تهران با وی ملاقاتی داشتم، مرحوم وزیری فرمودند:
تصمیم گرفتهام کتابخانهی خود را وقف آستان قدس رضوی نمایم. از شنیدن این موضوع خوشحال شدم و او را در این مورد تحسین کردم و گفتم: کار بسیار خوبی میکنید و کتابخانه با اتصال به روضهی مبارکهی رضویه جاودانی خواهد شد.
او گفت: من وقفنامهای را تنظیم کردهام دوست دارم شما هم آن را مطالعه کنید و اگر نظری دارید بگویید. من وقفنامه را مطالعه نمودم و آن را بسیار محکم و استوار یافتم و به او تبریک گفتم، بعد از مدتی او به یزد رفت و مقدمات کار را فراهم نمود.
او کتابخانهی خود را وقف آستانهی مقدسه کرده ولی شرط نموده است که کتابخانه در یزد بماند و آستان قدس آن را اداره کند، و در این مورد وقفنامهی مفصلی هم تهیه شده است. آستان قدس هم شرایط او را قبول کرده و اکنون کتابخانهی وزیری یزد متعلق به آستان قدس میباشد.
محمد قلی خان
او فرزند اللهیار خان آصفالدوله میباشد. حسن خان سالار فرزند آصفالدوله در مشهد بر علیه دولت مرکزی قیام کرد و شهر مشهد را تا سبزوار تصرف نمود و بعد حسامالسلطنه از طرف ناصرالدین شاه به خراسان آمد، و با سالار جنگ کرد و او را کشت.
سالار هنگام قیام بر ضد ناصرالدین شاه و تصرف شهر مشهد به آستان رضوی تجاوز کرد و طلاها را تصرف نمود. پس از کشته شدن او فرزندش محمدقلی خان باغ و قنات سالار را در مشهد به آستان قدس واگذار کرد. آن باغ را باغ آصفالدوله میگفتند که اکنون ادارات مرکزی آستان قدس در بالا خیابان در آنجا قرار دارد.
محمد مؤمن وزیر
او در سال 1136 شش دانگ موقوفهی جمعآباد را وقف مقبرهی شاه تهماسب صفوی که در رواق شمالی حرم مطهر دفن است نمود.
محمد معین
حاج محمد معینالتجار رشتی در سال 1311 قمری سه دانگ یک کاروانسرا را وقف آستانهی مقدسه کرده است.
محمد میرزا
حاج سلطان محمد میرزا سیفالدوله فرزند فتحعلی شاه قاجار که در زمان پدرش متولی آستان قدس بود قریهی حسنآباد سرجام را خریداری کرد و مبلغ هشت هزار تومان از مال آستانهی مقدسه پرداخت کرد و جزء موقوفات مطلقه قرار داد.
محمد میرزا
حاج محمد میرزا فرزند قهرمان میرزا در سال 1306 قمری یک سهم از شانزده سهم محمدآباد شادمهر را در تربت حیدریه خریداری نمود و به روضهی مبارکهی رضویه وقف کرد.
محمد ولی بک
محمدبک دیوانبیگی در سال 1092 شش دانگ برزلآباد را که بین قوچان و شیروان قرار دارد وقف آستان قدس رضوی نموده است.
محمود بیکا
او یکی از افراد خوشنیت و علمدوست عصر خود بوده است. محمود بیکا در سال 1120 شش دانگ از روستای محراب خان را وقف آستان قدس نمود، و مقرر داشت درآمد آن را صرف تعلیم و تعلم ایتام سادات نمایند و شرط کرده همه ساله دو دست لباس و دو زیرجامه و دو کلاه و یک شال کمر به آنان داده شود.
مرتضی قلی بک
او در میان ولایت مشهد، باغو معروف به کلاته مؤذنان را وقف روضهی رضویه نموده و مقرر داشته درآمد آن را خرج مؤذنان آستان قدس کنند.
مرتضی قلی خان طباطبائی
او از متولیان بارگاه ملکوتی امام رضا - علیهالسلام - بود و هنگامی که روسهای تزاری گنبد امام هشتم را به توپ بستند او سمت متولیباشی را داشت. مرحوم مرتضیقلی خان طباطبائی نائینی در سال 1341 قمری رجبآباد تبادکان را وقف روضهی رضویه نمود.
معدل الملک
حاج معدلالملک شیرازی در سال 1308 قمری یک دانگ از شش دانگ داریان را در شیراز وقف آستان قدس رضوی نمودند.
معصومه خانم
این بانو در سال 1252 عباسآباد کوه سرخ را با مبلغ 25 قران وقف روضهی منورهی رضویه کرده است. کوه سرخ یک منطقهی ییلاقی است که بین کاشمر و نیشابور قرار دارد.
موسی خان
حاج میرزا موسی خان فراهانی برادر مرحوم میرزا ابوالقاسم قائممقام در مشهد مقدس متولی بوده و تولیت او در حدود بیست سال طول کشیده است. او و خواهرش تاجماهبیگم هر چه در تبریز و خارج آن داشتهاند وقف بر چهارده معصوم کردهاند و در صوفیان تبریز هم ملکی را وقف کرده است.
مهدی قلی خان
مهدیقلی خان قرائی که از کارگزاران روضهی رضویه بود محمدآباد تربت و طاحونهی سنگان و یک گرمابه، چند باب دکان و دو آبادی را وقف آستان قدس نمود و عواید آن به روضهخوانی و مکتبخانه و تعمیر کتب و کلام الله مجید و چایی خدام و عیدی کفشدارها و خدام اختصاص داد.
او در مشهد قناتی هم حفر کرده بود که به کاریز مهدیقلی خانی معروف بود و این قنات در اثر حفر چاههای عمیق خشک گردید.
مهدی قلی خان
او مهدیقلی خان قوللر آغاسی شاه سلطان حسین صفوی بود که رقباتی را وقف آستانهی مقدسه کرده است.
مهرجهان
مهرجهان بیگم و خواهرش شمسالنساء بیگم نصف بیلدر را وقف آستان قدس کردند و مصرف آن را جهت طلاب علوم و منسوبین آستان قدس اختصاص دادند. بیلدر در غرب مشهد و اکنون در اختیار آستان قدس میباشد.
میرزا آقا خان
میرزاآقا خان سرهنگ فوج خرقان در محرم سال 1316 قمری یک دانگ و نیم از شش دانگ بختآباد خرقان را وقف آستان قدس نموده است.
میرزا سعید خان
میرزا سعید خان انصاری که مدتی نایبالتولیهی آستان قدس بود در سال 1292 قمری شش دانگ فتحآباد را وقف آستانهی مقدسهی رضویه نمود. او در باغ آصفالدوله مشهد ساختمانهای زیبایی با حوضخانه و اندرونی و بیرونی بنا کرد و عایداتی را از این طریق نصیب آستان قدس نمود.
میرزای صراف
او یک زوج از مزرعهی گلمکان را وقف آستان قدس کرده و همچنین یک سهم از شانزده سهم شهر طوس پایین را وقف بر آستان مقدس کرده است.
نادر شاه افشار
نادرشاه افشار مشهد مقدس را پایتخت خود قرار داد. او ایوان جنوبی صحن کهنه را طلاکاری کرد، و یک قندیل طلای مینای مرصعی با قفل طلای مرصعی به آستان قدس تقدیم داشت .
و چهارده زوج مزرعهی دهشک را وقف سقاخانه طلایی صحن کهنه نمود تا از عواید آن آب در اختیار زائران قرار دهند. نادرشاه 76 دربند دکان هم در میدان مشهد وقف مقبرهی خود کرده بود.
ناصرالدین شاه
او در سال 1284 وارد مشهد مقدس گردید، و جیقهی سلطنتی را به آستان قدس تقدیم نمود.
نساء خانم
نساء خانم دختر داود بیکا در سال 1077 یک باب دکان طباخی در بازار چهارسوق میدان مشهد وقف آستان قدس کرده است.
نظام الدوله
او شش دانگ از بحرآباد را وقف آستان قدس کرده بود.
نعمت الله خان یاور
حاج نعمتالله یاور فوجافشار در سال 1311 قمری چهار شعیر از یک دانگ سنگ آوین خرقان را وقف آستان قدس کرده است.
نوروزعلی بسطامی
نوروزعلی مؤلف کتاب فردوسالتواریخ یکی از علما و مؤلفین مشهد مقدس بود او در سال 1297 قمری وقفنامهای تنظیم کرده و رقباتی را وقف آستانهی مقدسهی رضویه نموده است.
یحیی مرتضوی
مرحوم سید یحیی مرتضوی در سال 1364 شمسی کتابخانهی خود را در شهرستان رفسنجان وقف آستان قدس کرده است. این کتابخانه در شهر رفسنجان مورد استفادهی مردم میباشد و همهی طبقات از آن استفاده میکنند و کتابخانه اکنون زیر نظر آستان قدس اداره میشود.
یلداش بک
یلداش بک کوزهکنانی تبریزی خان میرمعین را که اکنون به کاروانسرای ازبکها معروف میباشد و در پایین خیابان مشهد قرار دارد وقف آستان قدس رضوی کرده است. او علاوه بر این کاروانسرا املاکی را هم در کاشمر وقف کرده است.
سوری
او از کارگزاران غزنویان در خراسان بود. بیهقی دربارهی وی گوید: خدای عزوجل بر وی رحمت کند که کارش با حاکمی عدل و رحیم افتاده است آثارهای خوش وی را به طوس هست،
از آن جمله آنکه مشهد علی بن موسی الرضا - علیهالسلام - را که بوبکر شهمرد کدخدای فائقالخاصه آبادان کرده بود. سوری در آن زیادتهای بسیار فرموده بود از امرا و اثر آن بر جای است.
محمد خوارزمشاه
سلطان محمد خوارزمشاه در زمان سلطنت خود سنگابی وقف آستان قدس رضوی کرده است. این سنگاب بسیار زیبا و هنرمندانه تزیین و منبتکاری شده است. این سنگاب اکنون در موزهی آستان قدس محفوظ است.
سید جلالالدین تهرانی
او یکی از شخصیتهای علمی، سیاسی و فرهنگی کشور در تاریخ معاصر بود. وی پس از تحصیل در حوزهی علمیه و فراگرفتن معارف اسلامی و فلسفه و نجوم رهسپار اروپا گردید و سالها در فرانسه و سایر کشورهای اروپا به فراگیری علم نجوم پرداخت.
سید جلالالدین پس از بازگشت به تهران وارد کارهای دولتی شد و به وزارت و سفارت رسید. او چند بار استاندار و نایبالتولیهی آستان قدس رضوی شد و خدماتی در آنجا انجام داد. او در آخرین روزهای حکومت پهلوی از طرف محمدرضا شاه به عنوان رئیس شورای نیابت سلطنت برگزیده شد.
سید جلالالدین برای ملاقات امام خمینی - رضوان الله علیه - عازم پاریس گردید، و پس از ملاقات با امام از ریاست شورای نیابت سلطنت استعفا داد و در پاریس اقامت گزید. وی بعد از چند سال در پاریس درگذشت و جنازهاش را به مشهد مقدس انتقال دادند و در جوار بارگاه ملکوتی امام هشتم به خاک سپردند.
مرحوم سید جلالالدین منزل مسکونی خود را در تهران و کتابخانهاش را که بسیار ممتاز بود وقف آستانهی مقدسهی رضویه نمود، که پس از درگذشت وی به مشهد مقدس منتقل گردید.
ابوالقاسم هرندی
مرحوم شیخ ابوالقاسم هرندی در سال 1349 خورشیدی کتابخانهی خود را در کرمان وقف آستان قدس نمود.
حسین کی استوان
مرحوم حسین کی استوان تهرانی یکی از صاحب منصبان وزارت دارایی بود، و از دانشمندان و فضلا و اهل قلم به شمار میرفت. او کتابخانهاش را وقف آستان قدس کرد.
نتیجه:
ما با استفاده از منابع و مآخذ موجود فهرستی از واقفان را به نظر خوانندگان عزیز رساندیم، ولی ادعا نداریم که به همهی موقوفات آگاهی یافته باشیم زیرا با توجه به کثرت رقبات وقفی و پراکندگی آنها و تحولاتی که در تاریخ پدید آمده احصای کل آنها ممکن نیست.موقوفات مشهد مقدس به آستان قدس و مسجد گوهرشاد و مدارس طلاب علوم دینیه اختصاص دارند. تعدادی از آنها هم وقف اولاد و بعضی هم وقف سادات رضوی و رقباتی هم برای روضهخوانی و ذکر مصیبت امام حسین - علیهالسلام - میباشند و تعدادی هم برای امور فرهنگی و درمانی وقف شدهاند.
موقوفات آستان قدس رضوی کلا تحت نظر متولیان و کارگزاران آستان قدس اداره میشود. مقامات دولتی حق دخالت در آن را ندارند. از زمانهای بسیار قدیم روضهی رضویه به صورت مستقل توسط یک نایبالتولیه تحت نظر حاکم ایران قرار دارد.
اما سایر موقوفات مانند مساجد، مدارس، امور فرهنگی و بهداشتی و به هر عنوانی دیگر که رقبه و ملکی وجود داشته باشد در اختیار ادارهی کل اوقاف و امور خیریهی استان خراسان میباشد، و اوقاف خراسان به همهی آنها نظارت دارد و متولیان وقف در برابر اوقاف مسؤول هستند و باید طبق ضوابط عمل کنند.
منبع:
میراث جاویدان
* این مقاله در تاریخ 1402/1/21 بروز رسانی شده است.