واژه‌ی اناث در قرآن

«اناث» جمع «انثی»، مقابل جنس مذكر از موجودات است (1)‌ و در اصل به معنای نرمی و دوری از صلابت و درشتی است. به همین دلیل هم جنس زن، انثی نامیده شده است؛ زیرا از مرد نرم اندام‌تر است. (2)

كاربردهای اناث در قرآن

1. زنان

خداوند متعال می‌فرماید: «... یَهَبُ لِمَنْ یَشَاءُ إِنَاثاً وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشَاءُ الذُّکُورَ» (3) و «أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْرَاناً وَ إِنَاثاً» (4) كلمه اناث در هیئت مفرد و تثنیه نیز به همین معنا آمده است؛ قرآن كریم می‌فرماید: ‌«مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً ... » (5)، «وَ إِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدّاً ... » (6) و «... فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ». (7) همچنین است آیه 178 سوره بقره، ‌آیه چهلم سوره غافر، آیه 124 سوره نساء، آیه 36 و 195 سوره آل عمران، آیه هشتم سوره رعد، آیه یازدهم سوره فاطر، آیه 47 سوره فصّلت، آیه 49 و50 سوره شورا، آیه سوم سوره لیل، آیه 39 سوره قیامت، آیه 45 سوره نجم و آیه سیزدهم سوره حجرات.

2. بت‌ها

مشركان بت‌هایی را كه معبود آنان بود، اناث می‌نامیدند. قرآن كریم می‌فرماید: «إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِنَاثاً» (8). «اناث» به معنای موجود جامد، مرده و بدون روح است و چون سنگ‌ها و چوبهایی كه به عنوان معبود خود می‌تراشیدند، دارای چنین صفتی بود، این نام را بر آنها اطلاق می‌كردند. (9) مؤلف المیزان این معنای عام را بر احتمال دیگر كه گفته‌اند مقصود از اناث، لات و عزّی و منات و همانند اینها است، ترجیح می‌دهد. (10)
برخی گفته‌اند وجه نامگذاری بت‌ها به اناث این بوده است كه مشركان بت‌ها را با اسم‌های مؤنث نامگذاری می‌كردند؛ اما این نظر صحیح نیست؛ زیرا بعضی از بت‌های مشركان نام مذكر داشته‌اند، مثل هبل، وُدّ، سواع؛ به همین دلیل راغب معنای پیشین را صحیح‌تر دانسته و آن را از زاویه دیگر تحلیل كرده و نوشته است: ‌برخی از مفسران تعبیر اناث را به اعتبار لفظ نامگذاری بت‌ها دانسته‌اند؛ زیرا مشركان برای آنان نام‌های مؤنث انتخاب می‌كردند؛ ولی برخی دیگر كه نظرشان صحیح‌تر نیز است؛ اناث را به اعتبار معنایش كه تأثیرپذیری و انفعال باشد، تحلیل كرده‌اند؛ زیرا به موجود منفعل انیث می‌گویند، چنان كه به آهن نرم نیز انیث گفته شده است و چون معبودهای مشركان از سنخ جمادات بوده‌اند كه تأثیرپذیرند و از فاعلیت و اثرگذاری بی‌بهره‌اند، خداوند آنها را اناث نامیده است تا به مشركان توجه دهد كارشان جاهلانه است، زیرا موجوداتی كه فاقد درك و شعورند و توانایی شنیدن و دیدن و انجام كار ندارند، شایستگی عبادت را نخواهند داشت. (11)

3. مادینه از انعام (گوسفند، شتر، گاو)

خداوند در سوره انعام، آیه 143 می‌فرماید: ‌«ثَمَانِیَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ... »: خداوند هشت جفت از انعام برای شما آفرید، از میش دو جفت و از بز دو جفت. بگو آیا خداوند نرها از میش و بز را حرام كرده است یا ماده‌های آنها را یا آنچه رحم ماده های آنها در برگرفته است؟ در این آیه كلمه «انثیین» بر مادینه گوسفندان اطلاق شده است.
خداوند متعال در آیه بعد می‌فرماید: ‌«وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَیَیْنِ»: و خداوند آفرید از شتر یك جفت و از گاو هم یك جفت. بگو كدام یك از اینها را خدا حرام كرده است؟ نرها یا ماده‌های این دو را یا آنچه را شكم ماده‌ها در برگرفته است. در این آیه نیز كلمه «انثیین» برای ماده‌های شتر و گاو استعمال شده است.

پی‌نوشت‌ها:

1. خلیل بن احمد فراهیدی، ترتیب كتاب العین، ج1، ص113.
2. محمد ازهری، تهذیب اللغة، ج15، ص147.
3. شورا: 49.
4. همان، 50.
5. نحل: 97.
6. همان، 58.
7. نساء: 11 و 176.
8. نساء: 117.
9. محمد بن جریر طبری، جامع البیان، ج4، ص378.
10. سید محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج5، ص83-84.
11. حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص94.

منبع مقاله :
كوثری، عباس، (1394)، فرهنگنامه تحلیلی وجوه و نظائر در قرآن (جلد اول)، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ اول