تفرش

تفرش، شهرستان (جمعیت در 1365 ش، 66257 نفر) در 1 درجه و 50 دقیقه‌ی طول شرقی و 41 درجه و 34 دقیقه‌ی عرض شمالی میان ساوه و قم و آشتیان در مرکز استان مرکزی. این شهرستان در 1900 متری از سطح دریا قرار دارد و فاصله‌ی آن تا مرکز استان (اراک) 72 کیلومتر است. مرکز شهرستان تفرش طرخوان (جمعیت در 1365 ش، 10280 نفر) نام دارد و در میانه‌ی شهرستان واقع شده است. سابقه‌ی ناحیه‌ی تاریخی تفرش که در منابع با نامهای طبرش، گبرش، تپرش و تبرش نیز از آن یاد می‌شود به دوره‌ی پیش از اسلام می‌رسد. در دوره‌ی اسلامی ناحیه‌ی تفرش در منطقه‌ی جبال قرار داشت و مردم آن تا دیر باز کیش زردشتی می‌ورزیدند چنانکه تا اواخر قرن سوم هجری آتشکده‌های آن هنوز روشن بوده است. پس از رحلت حضرت معصومه در قم (201 ق) و تبدیل قم به یکی از مراکز مهم شیعه در ایران، نفوذ تشیع در ناحیه‌ی تفرش که قم نیز بخشی از آن بود بالا گرفت و رفته رفته همه‌ی ساکنان تفرش به مذهب شیعه درآمدند. حمدالله مستوفی می‌گوید «تفرش ولایت است، از هر طرف که بدو روند به گریوه باید رفت. سیزده پاره دیه است. قم و طرخوران از معظمات آن است. هوایش معتدل است و آبش از چشمه‌ها و کاریزهایی است که از آن کوهها بر می‌خیزند. ارتفاعاتش غله و میوه و اکثر اوقات آنجا ارزانی است. مردم آنجا شیعی اثنی و عشری‌اند». شهرستان تفرش به واسطه‌ی بسته بودن و نیز دور افتادن از شاهراههای اصلی کشور رشد چندانی نکرده، ولی از دیرباز به داشتن سطح فرهنگی بالا ممتاز بوده و در قرنهای اخیر به ویژه در دوره‌ی قاجار شمار زیادی از رهبران دینی و دنیایی از آنجا برخاسته‌اند و برخی از خوشنویسان نامدار ایران از مردم تفرش بوده‌اند. تفرش زمستانهای سرد و طولانی و تابستانهای معتدل دارد. بیشتر مردم آن به فارسی سخن می‌گویند، اما گویشهای محل و زبان ترکی نیز در پاره‌ای از نقاط آن رواج دارد. هنوز بیشتر مردم آن به کشاورزی می‌پردازند و از مهمترین محصولات آن غلات، سیب زمینی، حبوبات، بادام و گردو و فندق، سنجد، پیاز و انگور را می‌توان برشمرد. شهرستان تفرش دو بخش به نامهای فراهان و خلجستان و سه دهستان دارد.

منابع:

جغرافیای استان مرکزی؛ دایرةالمعارف سرزمین و مردم ایران، 54؛ سیری کوتاه در جغرافیای تاریخی تفرش و آشتیان؛ مرآت البلدان، 544/1-564؛ نزهة القلوب، 75؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن، 1365 ش.
منبع مقاله :
تهیه و تنظیم: دائرةالمعارف تشیع، جلد 4، (1391) تهران: مؤسسه‌ی انتشارات حکمت، چاپ اول