توحید در قرآن و تفسیر

تأکید بر یکتایی خدا و نفی صریح و قاطع هرگونه شرک، اصلی‌ترین پیام قرآن شناخته شده است. تحقق تاریخی امت اسلامی نیز، به رغم تکثر آشکار و نسبتاً زیاد آن، بر محور همین باور صورت بسته است. کاربرد
چهارشنبه، 3 آبان 1396
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
توحید در قرآن و تفسیر
 توحید در قرآن و تفسیر

نویسندگان: گروهی از نویسندگان

 

تأکید بر یکتایی خدا و نفی صریح و قاطع هرگونه شرک، اصلی‌ترین پیام قرآن شناخته شده است. (1) تحقق تاریخی امت اسلامی نیز، به رغم تکثر آشکار و نسبتاً زیاد آن، بر محور همین باور صورت بسته است. کاربرد حدود 2700 بار واژه‌ی الله (2) به مثابه‌ی کلیدی‌ترین واژه در توحید قرآنی و عبارت‌های گوناگونِ متضمن تأکید بر یکتایی خدا، چه به صورت ایجابی و چه به صورت سلبی، حاکی از اهمیت بنیادین این اصل در اسلام است.
مفاهیم راجع به یگانگی خدا در قرآن در چند تعبیر، با بسامد زیاد یا کم، آمده است: نفی هر خدایی جز او: لااله‌الّه‌الله (و نیز : الّاهو، الّا انَا، الّا انت) و عبارت‌های هم‌ارز آن: مامِن الهٍ الّا الله (و نیز : مَن اِلهُ غَیرُ الله، اَغَیرَ الله اَبغیکم الهاً، اَ اِلهُ مع‌اللهِ، ما لَکُم مِن اِلهٍ غیره، ما کان معه مِن الهٍ)؛ یکی بودن خدا: هُوَاللهُ احدٌ (و نیز: انّما هوَ الهٌ واحدٌ، اللهُ الواحدُ، انَّما اللهُ الهٌ واحدٌ)؛ یک خدا برای همگان: اِلهُکم اِلهٌ واحدٌ (و نیز: اِلهُنا و اِلهکم واحدٌ، الهِ الناس)؛ خدای همه‌ی عالَم؛ هوالذی فی السماء اِلهُ و فی الاَرضِ اِلهٌ؛ نکوهش معتقدان به وجود آلِهه یا هر الاهی با الله: اَ اِفکاً الهةً دونَ اللهِ تُریدونَ؛ (3) تأکید بر ضرورت رها کردن اعتقاد به چند خدا: وَلَا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ؛ (4) رد قائلان به تثلیث: لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِینَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ؛ (5) نفی فرزند از خدا لَمْ یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ؛ (6) نکوهش دیدگاهی که فرشتگان را دختران خدا می‌خواند؛ (7) نفی هرگونه مِثل و مانند برای خدا: لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْءٌ. (8) در قرآن این نکته نیز مطرح شده است که پایه‌ی دعوت همه‌ی پیامبران و موضوع اصلی وحی به آنان، اعلان یکتایی خدا بوده است. (9) قرآن از زبان نوح و هود و صالح و شعیب آورده که به قوم خود گفتند: «مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ» (10) و در مقام نکوهش نصارا که چرا عیسی و مادرش را خدا می‌خوانند، هشدار داده است که در روز رستاخیز، عیسی علیه‌السلام از این اعتقاد نصارا بیزای خواهد جست و خواهد گفت همه را به بندگیِ الله دعوت کرده و بدان مأمور بوده است. (11) اهمیت اصل توحید در قرآن چنان است که محتوای اصلی وحیِ پیامبر اسلام را چیزی جز اعلان یکتایی خدا نمی‌داند (12) و برای رفع هر تلقی غیرتوحیدی نیز اشاره می‌کند که وحی کننده به همه‌ی انبیا یک خدا (الله) بوده است. (13)
علاوه بر واژه‌ی الله و اله، واژه‌ی «ربّ» نیز در قرآن بیش از هر چیز برای تأکید بر یکتایی خدا، به ویژه در تدبیر عالم، و اختصاص ربوبیت به خدا (14) کاربردی گسترده دارد و مضامینِ پیش‌گفته در عبارت‌هایی چون ربّ‌العالمین (41) بار، ربّ السموات و الارض (دَه بار)، ربّ العرش، ربّ السموات السبع، ربّ المشرق و المغرب، ربّ المشارق، ربّ المشرقین و ربّ المغربین، ربّ کلیّ شیئٍ و ربّ‌الناس (15) طنین‌انداز نظریه‌ی توحید قرآنی است.
مراد از توحید در قرآن آن است که در عالم فقط یک خدا هست و او همه‌ی عالم را آفریده است و همو این عالَم را تدبیر می‌کند و همه‌ی انسان‌ها باید او را بندگی کنند. به تعبیر دیگر، یگانگی خدا در قرآن معطوف به چند جنبه‌ی اساسی است: یکی بودن خدا (اصطلاحاً: توحید ذات)، نسبت یکسان همه‌ی موجودات به همان خدا در مقام آفرینش (توحید خالقیت)، اختصاص تدبیر و اداره‌ی عالم به همان خدا (توحید ربوبیت) و لزوم بندگی و فرمانبری انحصاری همان خدا (توحید عبادت). توحید خالقیت و توحید ربوبیت گاهی زیرعنوان توحید افعالی قرار می‌گیرد، از آن‌رو که خلق و تدبیر هر دو از مقوله‌ی تأثیرند و در تعلیم قرآنی فقط یک مؤثر حقیقی و مستقل وجود دارد. (16) درباره‌ی مراد از توحید عبادت نیز گفته شده است که عبادت مشتمل بر همه‌ی جنبه‌ها و احوال و رفتارهای زندگی (مثلاً تقنین و تشریع، حکومت، اطاعت) است (17) و از این جهت توحید عملی هم خوانده می‌شود. (18)
ابن‌تیمیّه (19) و پس از او ابن‌قیّم جوزیّه (20) مسائل توحید را مشتمل بر دو قسم اصلی دانسته‌اند: توحید در مقام اعتقاد و توحید در مقام عمل. ابن‌تیمیّه، گونه‌ی اول را که از آن به توحید قول و رأی تعبیر می‌کند و شامل اثبات یگانگی خدای خالق و انحصار تدبیر عالم به اوست، توحید الوهی و توحید ربوبی و گونه‌ی دوم را که شامل نفی عبادت غیرخدا و هرگونه رفتار مشرکانه و تقرب‌جویی به خدایان دروغین است، توحید عبادی نامیده که خود حاصل توحیدالوهی است. اما ابن‌قیّم گونه‌ی اول را توحید معرفت و اثبات و گونه‌ی دوم را توحید طلب و قصد خوانده است. (21) مجلسی (22) نیز برای توحید سه جنبه ذکر کرده است: توحید واجب‌الوجود، توحید صانع عالم و مدبّر آن، توحید اِله به معنای حقیقتِ شایان عبادت.

پی‌نوشت‌ها:

1. ر. ک. ابن‌قیّم جوزیّه، 1406، ج 2، ص 259-260: قرآن یکسر درباره‌ی توحید است.
2. ر. ک. روحانی، ج 2، ص 244- 272.
3. صافّات: 86؛ نیز ر. ک. انعام؛ 91؛ مریم: 81؛ انبیاء: 34؛ یس: 74؛ حجر: 96؛ ق؛ 26؛ مؤمنون: 117.
4. ذاریات: 51؛ نیز ر. ک. نحل: 51؛ قصص: 88؛ اسراء: 22، 129.
5. مائده: 73.
6. اخلاص: 3؛ صافّات: 152؛ نساء: 171؛ انعام: 100-101؛ مریم: 35، 88، 91، 92؛ مؤمنون: 91؛ زخرف: 15، 18؛ بقره: 116؛ یونس: 68؛ اسراء: 111؛ کهف: 4؛ انبیاء: 26؛ فرقان: 2؛ زمر: 4؛ جنّ: 3.
7. ر. ک. نحل: 57؛ صافات: 149؛ اسراء: 140.
8. شوری: 11.
9. ر. ک. انبیاء: 25.
10. اعراف: 59، 65، 73، 85؛ هود: 50، 61، 84.
11. ر. ک. مائده: 116 – 117.
12. ر. ک. کهف: 110؛ انبیاء: 108.
13. شوری: 3.
14. برای نمونه ر. ک. انعام: 164.
15. ر. ک. عبدالباقی، ذیل «ربّ».
16. ر. ک. سبحانی، 1373 ش، ج 2، ص 20-21.
17. همان، ج 2، ص 24 – 25.
18. طباطبائی، ج 4، ص 353.
19. 1420، ج 3، ص 797- 802؛ همو، 1421، ج 1، جزء 1، ص 57-58، ج 1، جزء 2، ص 22.
20. 1406، ج 2، ص 259 – 260.
21. نیز ر. ک. آل‌شیخ، ص 20-23.
22. ج 3. ص 209.

منابع تحقیق :
خواننده گرامی! منابع مقاله را در نسخه چاپی ملاحظه فرمایید.
منبع مقاله :
طارمی‌راد، حسن؛ [و ... دیگران] (1389)، توحید، ثنویت، تثلیث، تهران: نشر کتاب مرجع، چاپ اول.
 
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
play_arrow
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
play_arrow
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
play_arrow
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
play_arrow
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
play_arrow
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
play_arrow
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
play_arrow
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
play_arrow
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
play_arrow
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
play_arrow
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
play_arrow
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
play_arrow
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم
play_arrow
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم