مفهوم نظارت بر اعمال دولت

نظارت در حقوق عمومی حوزه گسترده ای دارد که نه تنها شامل نظارت بر نهادهای تشکیل دهنده حکومت و دولت است، حتی به طور خاص نظارت بر مشروعیت حکومت و دولت را هم دربر می گیرد.
پنجشنبه، 29 اسفند 1398
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
مفهوم نظارت بر اعمال دولت
نظارت، بازرسی و کنترل واژه های مترادفی هستند که در علوم اجتماعی به ویژه حقوق و سیاست جایگاه خاص و اهمیت بسیار دارند و در نظام های مدیریتی یکی از ارکان اصلی و عوامل اثرگذار محسوب می شوند. با این حال هر چند در رشته های علمی مزبور از اصطلاح نظارت استفاده می شود، اما در هر یک از علوم اجتماعی، حقوق، سیاست و مدیریت، مفهوم و تعریف خاصی از نظارت منظور می شود. آنچه در این مجموعه مدنظر است، نظارت به مفهوم حقوقی آن خواهد بود. البته حقوق به معنایی که شامل حقوق اساسی، حقوق اداری و به طور عام حقوق عمومی باشد.
 
نظارت در حقوق عمومی حوزه گسترده ای دارد که نه تنها شامل نظارت بر نهادهای تشکیل دهنده حکومت و دولت است، حتی به طور خاص نظارت بر مشروعیت حکومت و دولت را هم دربر می گیرد. به این معنا که فراتر از نظارت بر اعمال حکومت، نظارت بر مشروعیت اصل نظام سیاسی هم مورد توجه و بحث قرار می گیرد، پس از این رو نظارت نقش تعیین کننده ای را در حکومت و دولت ایفا می کند.
 
اختلاف نظر در اهداف، نظام‌ها و سیاست‌های نظارتی - چنانکه در مباحث آینده توضیح داده خواهد شد - اصل ضرورت نظارت را کمرنگ نمی کند، زیرا نظارت، امکان ارزیابی و سنجش را فراهم کرده و زمینه رشد و تحکیم مدیریت را در سطوح مختلف به وجود می آورد.
 
نظارت در اصل یک واژه عربی است که از ماده نظر و به معنای نگاه توأم با تأمل و اعتبار آمده است و بیشتر به معنای حاصل مصدر یعنی به رأی صادره از سوی ناظر به کار می رود و به این ترتیب نظارت به معنای نگاه مستمر و همراه با اعلام نظر و رأی است که معنای حرفه (مانند وکالت و طبابت) را هم در بر دارد.
 
نظارت در اصل لغت به معنای فراست، مهارت و خلاقیت است. ناظر هم به عنوان یکی از مشتقات مادة «نظر» در اصل لغت به منظور دلالت بر سیاهی کوچکی که مردمک چشم در آن قرار دارد، وضع شده، ولی از سوی ادیبان و شاعران مولد به معنای شخصی امین که از طرف سلطان برای تحقیق در امور قراء و شهرها فرستاده می شده، به کار رفته است. در نوشته های فقهی، نظارت عمل ناظر است و ناظر چنانکه از نوشته های معاصر برمی آید در ظاهر در بحث وقف مفهومی است مترادف با متولی.
 
مختار الصحاح و المنجد. مولد (مولدین) آن دسته از شاعران و نویسندگان عرب را گویند که الفاظ و عبارات عربی را بدون پایبندی و التزام به اصالت وضع و ساختارهای اصیل آن استعمال می کرده اند. کلام مولدون به همین دلیل غیرقابل استناد و احتجاج است. در کتب لغت هرگاه گفته شود «کلام مولد»، منظور عربی غیر فصیح و غیر قابل استناد است.
 
 نظارت در اصطلاح فقهی عبارت از حقی (به معنای اعم) است که فرد یا جمعی به مقتضای شرع (قانون) و یا صاحب اختیاری برای کنترل و عیب یابی کار مورد اهتمامی، آن را به دست می آورد و به عنوان ناظر منصوب می شود. ناظر در حقیقت رقیب عامل است که وی بدون اطلاع ناظر کاری از پیش نبرد و هرگاه عامل، خلاف نظر ناظر عمل کند او را باز بدارد (نظارت استطلاعی) و یا اصولا اعمال خلاف و مغایر با نظر ناظر، بی اعتبار باشد (نظارت استصوابی).
 
با این حال، در اصطلاح حقوقی ناظر عنوان مقامی است که به منظور بازرسی و ارزیابی اقدامات مقاماتی چون وصى ومتولی تعیین می شود. بی آنکه خود در اداره امور مورد وصایت و موقوفات، مداخله مستقیم داشته باشد. به طور خلاصه نظارت در مفهوم حقوقی عبارت است از بازرسی و سنجش و ارزیابی اقدامات مجریان و ناظر کسی است که به منظور انجام چنین بازرسی و ارزیابی و سنجشی، تعیین می شود.
 
در تعریف دیگری، نظارت به معنای رؤیت و مشاهده و در اصطلاح علمی به معنای نوعی مشاهده غیرمستقیم اعمال اشخاص حقیقی و حقوقی به کار می رود که اطلاع از نحوه عملکرد آنان را در حد مشاهده حضوری، شفاف و قابل ارزیابی قرار می دهد و پرده غیبت و جهل ناشی از عدم مشاهده حسی را برطرف می سازد و غیب را به عین مبدل می نماید. در متون اسلامی از دیدبانی و نظارت به «عیون» تعبیر شده که بیانگر دقت عمل نظارت و لزوم برابری آن با دید حسی و مشاهده عینی است.
 
در نظام‌های هوشمند هم ایجاد کنترل و نظارت داخلی، بخشی از ساختار نظام محسوب می شود که به طور هوشمند کارآیی و کارآمدی آن را اعلام می کند. نظارت بیرونی اغلب در نظام هایی مفید است که امکان نظارت درونی در آنها وجود ندارد و یا کارآمد نیست. امروزه نظارت در پروژه های صنعتی و به طور کلی در فعالیتهای پژوهشی به عنوان یک مسئولیت حرفه ای دارای تعریف و مفهوم خاصی است و هم در امور عمرانی و فتی از اهمیت والایی برخوردار است.
 
با وجود این، باید گفت بیشترین و مهمترین کاربرد نظارت، در امور سیاسی و در ارتباط با حاکمیت است و نظارت بر حاکمیت به معنای کنترل قدرت و جلوگیری از سوء استفاده از قدرت و ارائه نقطه نظرهای اصلاحی در جهت هدایت مدیران سیاسی است.
 
احیای حقوق عمومی و نجات قربانیان قدرت و کنترل سرکشی عاملان و مجریان حاکمیت و در یک کلمه، بستن راه های پنهان و آشکار استبداد و استکبار در معنا و مفهوم نظارت بر اعمال حکومت نهفته است. در همه موارد کاربرد واژه نظارت، مفهوم ارزشمند بررسی، ممیزی و ارزشیابی دیده می شود، چنانکه درست انجام شدن کار و انطباق با مقررات و موازین مطلوب، نه تنها به عنوان هدف، بلکه بخشی از ماهیت و مفهوم نظارت ملحوظ شده است.
 
نظارت در صورتی که از سوی شرع و قانون مقرر شود، جنبه حکم پیدا می کند و در صورتی که جاعل آن مالک و یا اولیای امور باشد، حق شمرده می شود و به نوع اول نظارت شرعی یا قانونی و به نوع دوم نظارت با جعل مالکانه گفته می شود. نتیجه آنکه نوع اول (مانند نظارت بر اعمال حکومت هرچند بتوان بر آن حق اطلاق کرد)، قابل اسقاط و انتقال به غیر نیست و واجب کفایی محسوب می شود که تنها با تحقق عمل نظارت، از دیگران ساقط می شود و در نوع دوم هم در برخی از موارد مانند قبول نظارت در زمان حیات موصی، امکان اسقاط آن پس از فوت موصی از سوی ناظر وجود ندارد.
 
منبع: نظارت بر اعمال حکومت و عدالت اداری، آیت الله عباسعلی عمید زنجانی و دکتر ابراهیم موسی‌زاده، صص 17-13، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، تهران، چاپ اول، 1389
تبلیغات در راسخون
مقالات مرتبط
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
play_arrow
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
play_arrow
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
play_arrow
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
play_arrow
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
play_arrow
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
play_arrow
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
play_arrow
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
play_arrow
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
play_arrow
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
play_arrow
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
play_arrow
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
play_arrow
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
play_arrow
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران