مفهوم نظارت بر اعمال دولت

نظارت در حقوق عمومی حوزه گسترده ای دارد که نه تنها شامل نظارت بر نهادهای تشکیل دهنده حکومت و دولت است، حتی به طور خاص نظارت بر مشروعیت حکومت و دولت را هم دربر می گیرد.
پنجشنبه، 29 اسفند 1398
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
مفهوم نظارت بر اعمال دولت
نظارت، بازرسی و کنترل واژه های مترادفی هستند که در علوم اجتماعی به ویژه حقوق و سیاست جایگاه خاص و اهمیت بسیار دارند و در نظام های مدیریتی یکی از ارکان اصلی و عوامل اثرگذار محسوب می شوند. با این حال هر چند در رشته های علمی مزبور از اصطلاح نظارت استفاده می شود، اما در هر یک از علوم اجتماعی، حقوق، سیاست و مدیریت، مفهوم و تعریف خاصی از نظارت منظور می شود. آنچه در این مجموعه مدنظر است، نظارت به مفهوم حقوقی آن خواهد بود. البته حقوق به معنایی که شامل حقوق اساسی، حقوق اداری و به طور عام حقوق عمومی باشد.
 
نظارت در حقوق عمومی حوزه گسترده ای دارد که نه تنها شامل نظارت بر نهادهای تشکیل دهنده حکومت و دولت است، حتی به طور خاص نظارت بر مشروعیت حکومت و دولت را هم دربر می گیرد. به این معنا که فراتر از نظارت بر اعمال حکومت، نظارت بر مشروعیت اصل نظام سیاسی هم مورد توجه و بحث قرار می گیرد، پس از این رو نظارت نقش تعیین کننده ای را در حکومت و دولت ایفا می کند.
 
اختلاف نظر در اهداف، نظام‌ها و سیاست‌های نظارتی - چنانکه در مباحث آینده توضیح داده خواهد شد - اصل ضرورت نظارت را کمرنگ نمی کند، زیرا نظارت، امکان ارزیابی و سنجش را فراهم کرده و زمینه رشد و تحکیم مدیریت را در سطوح مختلف به وجود می آورد.
 
نظارت در اصل یک واژه عربی است که از ماده نظر و به معنای نگاه توأم با تأمل و اعتبار آمده است و بیشتر به معنای حاصل مصدر یعنی به رأی صادره از سوی ناظر به کار می رود و به این ترتیب نظارت به معنای نگاه مستمر و همراه با اعلام نظر و رأی است که معنای حرفه (مانند وکالت و طبابت) را هم در بر دارد.
 
نظارت در اصل لغت به معنای فراست، مهارت و خلاقیت است. ناظر هم به عنوان یکی از مشتقات مادة «نظر» در اصل لغت به منظور دلالت بر سیاهی کوچکی که مردمک چشم در آن قرار دارد، وضع شده، ولی از سوی ادیبان و شاعران مولد به معنای شخصی امین که از طرف سلطان برای تحقیق در امور قراء و شهرها فرستاده می شده، به کار رفته است. در نوشته های فقهی، نظارت عمل ناظر است و ناظر چنانکه از نوشته های معاصر برمی آید در ظاهر در بحث وقف مفهومی است مترادف با متولی.
 
مختار الصحاح و المنجد. مولد (مولدین) آن دسته از شاعران و نویسندگان عرب را گویند که الفاظ و عبارات عربی را بدون پایبندی و التزام به اصالت وضع و ساختارهای اصیل آن استعمال می کرده اند. کلام مولدون به همین دلیل غیرقابل استناد و احتجاج است. در کتب لغت هرگاه گفته شود «کلام مولد»، منظور عربی غیر فصیح و غیر قابل استناد است.
 
 نظارت در اصطلاح فقهی عبارت از حقی (به معنای اعم) است که فرد یا جمعی به مقتضای شرع (قانون) و یا صاحب اختیاری برای کنترل و عیب یابی کار مورد اهتمامی، آن را به دست می آورد و به عنوان ناظر منصوب می شود. ناظر در حقیقت رقیب عامل است که وی بدون اطلاع ناظر کاری از پیش نبرد و هرگاه عامل، خلاف نظر ناظر عمل کند او را باز بدارد (نظارت استطلاعی) و یا اصولا اعمال خلاف و مغایر با نظر ناظر، بی اعتبار باشد (نظارت استصوابی).
 
با این حال، در اصطلاح حقوقی ناظر عنوان مقامی است که به منظور بازرسی و ارزیابی اقدامات مقاماتی چون وصى ومتولی تعیین می شود. بی آنکه خود در اداره امور مورد وصایت و موقوفات، مداخله مستقیم داشته باشد. به طور خلاصه نظارت در مفهوم حقوقی عبارت است از بازرسی و سنجش و ارزیابی اقدامات مجریان و ناظر کسی است که به منظور انجام چنین بازرسی و ارزیابی و سنجشی، تعیین می شود.
 
در تعریف دیگری، نظارت به معنای رؤیت و مشاهده و در اصطلاح علمی به معنای نوعی مشاهده غیرمستقیم اعمال اشخاص حقیقی و حقوقی به کار می رود که اطلاع از نحوه عملکرد آنان را در حد مشاهده حضوری، شفاف و قابل ارزیابی قرار می دهد و پرده غیبت و جهل ناشی از عدم مشاهده حسی را برطرف می سازد و غیب را به عین مبدل می نماید. در متون اسلامی از دیدبانی و نظارت به «عیون» تعبیر شده که بیانگر دقت عمل نظارت و لزوم برابری آن با دید حسی و مشاهده عینی است.
 
در نظام‌های هوشمند هم ایجاد کنترل و نظارت داخلی، بخشی از ساختار نظام محسوب می شود که به طور هوشمند کارآیی و کارآمدی آن را اعلام می کند. نظارت بیرونی اغلب در نظام هایی مفید است که امکان نظارت درونی در آنها وجود ندارد و یا کارآمد نیست. امروزه نظارت در پروژه های صنعتی و به طور کلی در فعالیتهای پژوهشی به عنوان یک مسئولیت حرفه ای دارای تعریف و مفهوم خاصی است و هم در امور عمرانی و فتی از اهمیت والایی برخوردار است.
 
با وجود این، باید گفت بیشترین و مهمترین کاربرد نظارت، در امور سیاسی و در ارتباط با حاکمیت است و نظارت بر حاکمیت به معنای کنترل قدرت و جلوگیری از سوء استفاده از قدرت و ارائه نقطه نظرهای اصلاحی در جهت هدایت مدیران سیاسی است.
 
احیای حقوق عمومی و نجات قربانیان قدرت و کنترل سرکشی عاملان و مجریان حاکمیت و در یک کلمه، بستن راه های پنهان و آشکار استبداد و استکبار در معنا و مفهوم نظارت بر اعمال حکومت نهفته است. در همه موارد کاربرد واژه نظارت، مفهوم ارزشمند بررسی، ممیزی و ارزشیابی دیده می شود، چنانکه درست انجام شدن کار و انطباق با مقررات و موازین مطلوب، نه تنها به عنوان هدف، بلکه بخشی از ماهیت و مفهوم نظارت ملحوظ شده است.
 
نظارت در صورتی که از سوی شرع و قانون مقرر شود، جنبه حکم پیدا می کند و در صورتی که جاعل آن مالک و یا اولیای امور باشد، حق شمرده می شود و به نوع اول نظارت شرعی یا قانونی و به نوع دوم نظارت با جعل مالکانه گفته می شود. نتیجه آنکه نوع اول (مانند نظارت بر اعمال حکومت هرچند بتوان بر آن حق اطلاق کرد)، قابل اسقاط و انتقال به غیر نیست و واجب کفایی محسوب می شود که تنها با تحقق عمل نظارت، از دیگران ساقط می شود و در نوع دوم هم در برخی از موارد مانند قبول نظارت در زمان حیات موصی، امکان اسقاط آن پس از فوت موصی از سوی ناظر وجود ندارد.
 
منبع: نظارت بر اعمال حکومت و عدالت اداری، آیت الله عباسعلی عمید زنجانی و دکتر ابراهیم موسی‌زاده، صص 17-13، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، تهران، چاپ اول، 1389
تبلیغات در راسخون
مقالات مرتبط
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
play_arrow
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
music_note
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
play_arrow
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
play_arrow
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
play_arrow
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
play_arrow
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
play_arrow
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
play_arrow
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
play_arrow
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
play_arrow
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد
play_arrow
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد
سرلشکر رحیم صفوی: وقتی به محضر رهبر شهید در سال ۱۳۸۶ رسیدیم ایشان فرمودند باید بالای ۲۰۰۰ موشک داشته باشیم + فیلم
play_arrow
سرلشکر رحیم صفوی: وقتی به محضر رهبر شهید در سال ۱۳۸۶ رسیدیم ایشان فرمودند باید بالای ۲۰۰۰ موشک داشته باشیم + فیلم