![آشنايى با مكتب دئيسم (2) آشنايى با مكتب دئيسم (2)](https://rasekhoon.net/_files/thumb_images700/article/f0414077-f902-43f7-9b4a-cff70b06f172.jpg)
![آشنايى با مكتب دئيسم (2) آشنايى با مكتب دئيسم (2)](/_WebsiteData/Article/ArticleImages/1/1388/01%20esfand/11/0002917.jpg)
آشنايى با مكتب دئيسم (2)
اصول تفكّر دئيسم
الف. خداشناسى
1. خدا به عنوان علت اولى، جهان را خلق كرد.
2. خداوند قوانين غيرمتغيّرى خلق كرده است كه اداره جهان توسط آنها صورت مىگيرد.
3. خداوند به هيچ وجه در خلقت خود، نافذ مطلق نمىباشد، بلكه همچون ساعتسازى(31) است كه مافوق ساعتى است كه آن را ساخته و به حركت در آورده است. خداوند نيز مافوق خلقت خود و كاملاً جدا و بيگانه از آن مىباشد. خداوند در جهان غايب است و تأثيرى بر روند آن ندارد.(32)
روشن است اين تصويرى كه دئيسم از خداى «آفريدگار و نه پروردگار» ارائه كرد درصدد قطع مداخله خداوند پس از خلقت بود. اين امر اختصاص به رابطه خدا و طبيعت مادى نداشت، بلكه انسان نيز، كه جزئى از طبيعت مادى در نظر گرفته شده، از اين جدايى بىبهره نبود و هرگونه مداخلهاى (تكوينى يا وحيانى) از طرف خداوند در سرنوشت بشر مردود تلقّى گرديده است.(33)
با توجه به عقايد دئيسم در باب خداشناسى، مىتوان دريافت كه ساير باورهاى آنها در باب نبوّت و انسان نيز مبتنى بر همين باورهاى خداشناسى هستند:
ب. نبوّت
1. وحى بايد مطابق با عقل بوده و كاملاً عقلانى باشد. چنين برداشتى در عمل، منجر به انكار وحى و يا تفسيرهاى صرفاً عقلانى از گزارههاى كتاب مقدّس گرديد.
2. مكتب دئيسم به تبع نفى دخالت خداوند پس از خلقت، در مورد معجزات، كه يكى از عقايد همه اديان الهى است، به توجيهات طبيعى پناه مىبرد. ايان باربور در اين زمينه مىگويد: «نظر ما بر اين است كه نظرگاه غالب امروز، يك باز نمودن طبيعى (دئيستى) از خداوند و طبيعت را با شناخت اگزيستانسياليستى از عمل خداوند در حوزه هويّت انسانى جمع مىكند. به عنوان نمونه، نجات بنىاسرائيل را از راه بحر احمر در نظر آوريد. امروز بر طبق رايجترين تفسير، اين عمل يك معجزه ماوراءالطبيعى نبود، بلكه يك تند باد شرقى (سفر خروج 14:21) بوده كه مىتواند به سادگى به عنوان يك پديده طبيعى تبيين شود، ولى پديدهاى است كه بنىاسرائيل همچون عمل خداوند تفسير كرده است.»(34)
از آنجا كه انكار وحى از مهمترين عقايد مكتب دئيسم است، بلكه چنانكه دائرةالمعارف روتلج مىنويسد: «نكته اصلى و مشتركى كه دئيستها را از خداباوران سنّتى جدا مىكند، موضوع وحى الهى است، دئيست انكار مىكند كه خدا به ما حقايقى را وحى مىكند؛ حقايقى كه اعتقاد به آنها براى ما اهميت دارد، اما عقل بشر نمىتواند خودش به آنها دست يازد.»(35) مناسب است نظريات مختلف در مورد ارتباط «عقل و وحى» و يا به صورت كلىتر، «علم و دين» به اجمال ذكر شوند تا جايگاه نظريه «دئيسم» در اينباره بيشتر روشن شود:
آراء موجود درباره ارتباط عقل و وحى را مىتوان به پنج نوع تقسيم كرد:
نوع اول:
نوع دوم:
متون مقدّس هستند كه ما را به حقيقت مىرسانند. متون مقدّس ما را از عقل بىنياز نكردهاند، بلكه مىگويند: عقلتان را درباره ما به كار ببريد تا حقايق را بفهميد. اين نظر، نظرى است كه رهبر آن در غرب آگوستين قدّيس است.
نوع سوم:
نوع چهارم:
توماس آكويناس مىگفت: عقل به امورى مىپردازد كه در قلمرو محسوساتند و دين به امورى مىپردازد كه اين امور فراتر از محسوساتند. برخى ديگر گفتهاند: اختلاف قلمرو عقل و وحى در اين است كه عقل در باب امور ناظر به واقع و دين در باب امور ارزشى بحث مىكند. نظر سوم در اين باره آن است كه دين به ما راه سعادت، و عقل به ماه راه معرفت را مىآموزد. نظر چهارم هم آن است كه دين به ما غايات و اهداف را مىدهد و عقل به ما وسايل و ابزار روشهاى رسيدن به اهداف مطلوب دين را ارائه مىكند.
نوع پنجم:
روشن است كه از ميان اين انواع، دئيسم همان نظر نوع سوم، يعنى تفوّق عقل بر وحى را مىپذيرد، اما مقايسه نظر اين مكتب و نظر ابن رشد اندلسى، بحث جداگانهاى را مىطلبد كه اين نوشته را مجال آن نيست.
ج. معاد
د. انسانشناسى
طبق اين مكتب، خداوند قوانين غيرمتغيّرى خلق كرده است كه اداره جهان توسط آنها صورت مىگيرد، وظيفه اصلى و اساسى زندگى انسان در اين جهان، تطبيق رفتارى خود با قوانين طبيعى مىباشد كه توسط خداوند خلق شدهاند.(39)
چنانكه قبلاً گفته شد، لرد هربرت در كتابى عقايد مشترك دئيستها را مطرح نمود كه در آن، در مورد انسان چنين آمده است: «انسان بايد خدا را عبادت كند. بخشهاى اصلى عبادت الهى، فضيلت و تقوا مىباشند. انسان بايد به خاطر گناهانش متأسف باشد و از آنها توبه كند.»(40)
انواع دئيسم
الف. به گفته ساموئل كلارك، مهمترين نوع دئيسم به وجود خدا، به معناى موجود متعالى كه قادر و عالم مطلق است و خير محض و خالق جهان است، اعتقاد دارد. از سوى ديگر، دئيست از نوع اول، اعتقاد دارد كه خداوند تدبير الهى خود را نسبت به جهان اعمال مىكند. خدا انسان را با وظايف دينى و اخلاقى آفريده و براى او زندگى دوبارهاى آماده نموده است كه در آنجا، به انسان خوب پاداش داده مىشود و انسان بدكار مجازات مىشود. اما اين دئيست نظريه وحى الهى را رد مىكند و تنها آنچه را كه قابل فهم بشريت است، مىپذيرد.
ب. در نوع دوم، فرد دئيست در مورد صفات خدا و تدبير الهى، همين ديدگاه را دارد، اما علاوه بر وحى الهى، جاودانگى انسان و هر نوع جهان ديگرى براى پاداش و جزا را نيز رد مىكند.
ج. نوع سوم دئيست اعتقاد دارد كه آفريدگار متعال جهان نسبت به اعمال طبيعى جهان تدبير الهى دارد، اما صفات اخلاقى خير و عدالت را ندارد و نسبت به سعادت بشر بىتفاوت است. روشن است كه چنين دئيستى وحى الهى و جهان ديگر براى پاداش و جزا را نيز رد مىكند.
د. افراطىترين نوع دئيسم نه تنها صفات اخلاقى آن موجود متعالى و هر نوع اهميت الهى نسبت به سعادت بشر را انكار مىكند، بلكه تدبير موجود متعالى نسبت به اعمال طبيعى جهان را نيز انكار مىكند. به عقيده دئيست از اين نوع، موجود متعالى هرچند بىنهايت قادر و عالم است، اما تنها ماده در حركت را خلق كرده و هيچگونه حادثه طبيعى خاص را در جهان موجب نشده يا حتى قوانين طبيعى را، كه اين حوادث با توجه به آنها وقوع مىيابند، وضع نكرده است. از بيان كلارك، به دست مىآيد كه انكار وحى الهى بين اين چهار نوع دئيسم مشترك است. به نظر او، منصفترين نوع دئيسم اذعان مىكند كه خدا اخلاقاً كامل است و جهان آينده مربوط به پاداش و جزا را نيز آماده نموده است. نوع ديگر دئيسم نيز كمالات اخلاقى را به خدا نسبت مىدهد، اما با اين مشكل گرفتار است كه توضيح دهد: چرا چنين موجودى جهانى ديگر براى پاداش و جزا قرار نداده است؟ دو نوع اخير دئيسم هرگونه صفات اخلاقى را از خالق نفى مىكنند. كلارك در ردّ اين دو مىگويد: حقايق اخلاقى عينى مستقل از هرگونه اراده الهى وجود دارند و در نتيجه، موجودى كه عالم و قادر مطلق است، نمىتواند صفات اخلاقى خير، عدالت و حقّانيت را نداشته باشد...»(41)
مشكلات و ضعفهاى دئيسم
بعضى از اين مشكلات عبارتند از:
1. عدم ارتباط خداى دئيسم با انسان
2. مقابله شديد با كليسا و ارباب آن
3. فقدان اعتقادات مشترك
4. اشكالات عقل و دين طبيعى
مؤيّد نكته اول مورد اشاره در دائرةالمعارف روتلج، يعنى عدم وجود اعتقادات مشترك بين دئيستها، چهار نوع دئيسم است كه قبلاً معرفى گرديدند، هرچند اختلافات جزئى بين دئيستها بسيار بيشتر از اين موارد است.
اهميت و ميراث دئيسم
دئيسم (هرچند به صورت افراطى) نقش عقل در پذيرش آموزههاى دينى را مورد تأكيد خاص خود قرارداد و بعضى از ضعفهاى كليسا و تعاليم آن را به وضوح بيان كرد. بسيارى از باورهاى عقلگرايانه دئيسم در دورهها و مكاتب بعدى نيز طرفداران بسيارى داشتند.
دائرةالمعارف فلسفه تحت عنوان «ميراث دئيسم»(47) اين امر را بيشتر روشن مىكند: «دئيسم تاريخى در اصل، عقلگرايى بود كه كاربردش در اين بود... دئيسم عمدتاً اين نظريه را انتشار داد كه هدف دين اخلاق است و هر چيزى كه به طور سنّتى وراى عقل تعليم داده شود، غيرضرورى و اضافى است. يك پيشرفت عمومى جنبش دئيستى، طلوع مكتب « The higher Criticism » بود. كتاب مقدّس ديگر بسيار مقدّس شمرده نمىشود و وحى شفاهى آن ديگر به طور جزمى مورد قبول نيست. پيشرفت دوم بررسى فراوان دين تطبيقى بود. پيشرفت سوم پديد آمدن «فلسفه دين» بود.
در حقيقت، دئيسم از بين نرفت و حتى ضعيف هم نشد و اكنون نيز (براى آنها كه همعقيده با ولتر مىگويند بايد خدايى باشد و براى آنهايى كه همراه با روسو مىگويند كه آنها مىدانند خدايى هست) وجود دارد، هرچند شايد بايد به اين نام نباشد... دئيسم بسته به شرايط فرهنگى - ملّى متفاوت كشورها، آثار متفاوتى در كشورهاى مختلف داشت. در ظاهر، به نظر مىرسد كه در اواخر قرن 18 در انگلستان دئيسم ناپديد شد... با اين حال، در سال 1790 وقتى بورك ( Burk ) پيروزمندانه پرسيد: «در چهل سال اخير، چه كسى متولد شده كه يك كلمه از آثار كولينز ( Collins )، تولاند ( Toland )، تيندال ( Tindal ) و مرگان ( Morgan ) و آن نسلى كه خود را آزاد انديش(48) مىناميدند خوانده باشد؟ الآن چه كسى آثار بولينگ بروك ( Bolling broke ) را مىخواند؟ چه كسى تا حالا يك كتاب از او را از آغاز يا پايان خوانده است؟» [منظور او اين بود كه مكتب دئيسم ديگر از بين رفته است]، او از نظر تاريخى اشتباه مىكرد و در اشارهاى شتابزده بود؛ چون در قرن 19 ناشران راديكالى همچون ويليام بن بو ( William Benbow )، ويليام هن ( William Hone ) و از همه برجستهتر، ريچارد كارليل ( Richard carlile ) (1790- 1843 )، كه همگى سياستمدار و در عين حال، اصلاحطلب دينى بودند، مغازههاى معروف خود را از مجلات (مثل The Deist يا Moral Philosopher 1819 - 1820 ) و جزوات و چاپهاى مجدّد و ارزان و گزيدهاى از آثار روشنفكرانى از سالهاى مختلف از جمله دئيستهاى انگليسى، هيوم، ولتر و روسو از فرانسه و پين ( Paine ) و اليهو پالمر ( Palmer Elihu ) از امريكا پر كردند. اين مبارزه در سرتاسر قرن 19 ادامه يافت و در قرن حاضر نيز در سطح عقلانى بالاترى توسط افرادى از مكاتبى همچون «يونيتاريانيسم»(49) [وابسته به كليساى يونيتارى]، انجمن «فابيان سوسياليستى»،(50) انجمنهاى انسانگرا و عقلگرا و ديگران باقى است....
با كمى استثنا، دئيستها در همه كشورهاى به اصطلاحِ "اجتماعى و سياسى" علاقهمند بودهاند و با گذشت زمان، جدا كردن جنبههاى صرفاً دينى عملاً غيرممكن است. دئيسم به عنوان يك نشانه شورش عليه ارتدوكس و دگماتيسم(51) باقى است.
به طور خلاصه، دئيسم تأكيد فرد بر حقش نسبت به فكر كردن براى خودش، در همه موضوعات و انتقال افكارش به ديگران براى سعادت عمومى است. اين نكته تأكيد بر اصل همانندى بشريت است. اين امر نشانه طلوع سكولاريزم و شروع مدرنيته در الهيّات است. دئيسم به اين معنا هنوز زيستا است و هرچند روشنفكرى امروزه يك بنياد فلسفى متفاوت با عقلگرايى ساده قرون 17 و 18 را ادعا مىكند، اما روحش شبيه همان دئيسم تاريخى است. ظهور اوليه دئيسم در همه كشورها قويّاً با رشد روح تولرانس ( Toleration ) برانگيخته شد و دئيسم نيز به نوبه خود، قوّياً به ادامه رشد و قبولى تولرانس توسط ديدگاههاى ديگر كمك كرد. شايد در عالىترين معنا، اين ميراث اصلى دئيسم تاريخى براى دنياى مدرن باشد.»(52)
دئيسم از ديدگاه اسلام
اگر اعتقاد كلى دئيسم را قطع ارتباط خداوند با بشر پس از خلقت و در نتيجه، انكار وحى بدانيم، روشن است كه اسلام به طور، قطع در مقابل چنين ديدگاهى قرار دارد. به عقيده فلاسفه مسلمان، خداوند علت حقيقى و علت هستىبخش براى عالم و همه موجودات ممكن است.
توضيح آنكه: علت گاهى به موجودى اطلاق مىشود كه وجود معلول، وابستگى حقيقى به آن دارد، به گونهاى كه جدايى معلول از آن، محال است. اين را «علت حقيقى» مىنامند؛ و گاهى به موجودى اطلاق مىشود كه در فراهم آوردن زمينه پيدايش معلول، مؤثر است، ولى وجود معلول وابستگى حقيقى و جداناپذير به آن ندارد. در اين صورت، آن را «علت اعدادى» مىگويند.
چنانكه گفته شد، عليت خداوند براى موجودات از نوع عليّت هستىبخش است. علت هستىبخش داراى ويژگىهايى است؛ از جمله اينكه علت هستىبخش، علتى است حقيقى و از اينرو وجود او براى بقاى معلول نيز ضرورت دارد. بنابراين، قطع ارتباط خداوند با مخلوقات پس از خلقت، باطل است.
اين مطلب را با توجه به اصول حكمت متعاليه ملّاصدرا مبنى بر مراتب داشتن وجود و اصل تعلّقى بودن وجود معلول و عدم استقلال آن نسبت به علت هستى بخش، بهتر مىتوان تبيين كرد. حاصل آن، اين است كه همگى علتها و معلولها نسبت به خداى متعال، عين فقر و وابستگى و نياز هستند و هيچگونه استقلالى ندارند. از اينرو، خالقيّت حقيقى و استقلالى، منحصر به خداى متعال است و همه موجودات در همه شؤون خودشان و در همه احوال و ازمنه، نيازمند به وى مىباشند و محال است كه موجودى در يكى از شئون هستىاش بىنياز از وى گردد. بنابراين، آنچه از برخى فلاسفه غربى نقل شده كه جهان طبيعت مانند ساعتى است كه يك بار و براى هميشه كوك شده و ديگر كاركردنش نياز به خدا ندارد، دور از حقيقت است، بلكه جهان هستى در همه شؤون و اطوارش نيازمند خداى متعال مىباشد و اگر لحظهاى از افاده هستى خوددارى كند، هيچ چيزى باقى نخواهد ماند.(53)
از سوى ديگر، اعتقاد به وجود وحى و لزوم آن از لوازم مسلمان بودن است ضرورت بعثت انبيا و ارتباط آنها با خداوند از طريق وحى، امرى است كه انديشمندان مسلمان براى اثبات آن دلايل گوناگونى ارائه كردهاند. يكى از دلايل برهانى است كه آيةالله مصباح يزدى، در ضمن سه مقدّمه بيان مىكنند كه به طور خلاصه به اين سه مقدّمه اشاره مىشود:
1. هدف آفرينش انسان اين است كه با انجام دادن افعال اختيارى، مسير تكامل خود را به سوى كمال نهايى بپيمايد؛ كمالى كه جز از مجراى اختيار و انتخاب به دست نمىآيد.
2. اختيار و انتخاب آگاهانه علاوه بر قدرت بر انجام كار و فراهم شدن زمينههاى بيرونى براى كارهاى گوناگون و وجود ميل و كشش درونى به سوى آنها، نياز به شناخت صحيح نسبت به كارهاى خوب و بد و راههاى شايسته و ناشايسته دارد. پس مقتضاى حكمت الهى اين است كه ابزار لازم براى تحصيل چنين شناختهايى در اختيار بشر قرار دهد.
3. شناختهاى عادى انسانها، كه از همكارى حسّ و عقل، به دست مىآيند، هرچند نقش مهمى در تأمين نيازمندىهاى زندگى ايفا مىكنند، اما براى بازشناختن راه كمال و سعادت حقيقى در همه ابعاد فردى و اجتماعى و مادى و معنوى و دنيوى و اخروى كافى نيستند. مؤيّد اين حرف آن است كه - مثلاً - با وجود تلاشهاى هزاران دانشمند متخصص در امور حقوقى و قانونى در طول هزار سال، هنوز هم يك نظام حقوقى صحيح و كامل و همه جانبه به وجود نيامده است، علاوه بر اينكه تمام همّ و تلاش حقوقدانان و قانونگذاران صرف تأمين مصالح دنيوى و اجتماعى شده و مىشود و هرگز اهتمامى به تأمين مصالح اخروى نداشتهاند.
با توجه به مقدّمات سهگانه، به اين نتيجه مىرسيم كه مقتضاى حكمت الهى اين است كه راه ديگرى وراى حسّ و عقل براى شناختن مسير تكامل همه جانبه در اختيار بشر قرار دهد تا انسانها بتوانند مستقيماً يا با وساطت فرد يا افراد ديگرى از آن بهرهمند شوند و آن همان راه وحى است كه در اختيار انبياعليهم السلام قرار داده شده است و ايشان به طور مستقيم و ديگران به وسيله ايشان، از آن بهرهمند مىشوند و آنچه را براى رسيدن به سعادت و كمال نهايى لازم است، فرا مىگيرند.(54)
خلاصه آنكه اعتقاد اصلى دئيسم مبنى بر قطع ارتباط خداوند با مخلوقات پس از خلقت و انكار وحى، تضاد روشنى با مبانى اسلامى دارد و از ديدگاه فلاسفه مسلمان، اعتقادى باطل و مردود شمرده مىشود.
پي نوشت :
30- ر.ك: علىاصغر هادوىنيا، پيشين.
31- نويسنده مقاله «دئيسم و اصول نظام سرمايهدارى»، تمثيل به «ساعتسازى لاهوتى» را منشأ يك انحراف بزرگ مىداند. او مىنويسد: «يكى از روشهاى رايج در علوم كه پس از قرون وسطا، بيشتر مورد توجه قرار گرفته است، روش قياس و تمثيل مىباشد. تمثيلهايى همچون "ساعتسازى لاهوتى" توسط رابرت بويل و يا "دست راهنما" توسط هوجسن و "دست نامرئى" از موارد بارز استفاده از اين روش مىباشد. اما بايد ديد كه روش مزبور داراى چه كاستى مىباشد و چگونه تمثيل «ساعت سازى لاهوتى» مبتلا به انحرافى گرديد
32- ر.ك: عبدالرحيم سليمانى اردستانى، درآمدى بر الهيات تطبيقى اسلام و مسيحيت، كتاب طه، 1381، ص 39 به نقل از: جان هيك، فلسفه دين، ص 27 - 28 / تقى صوفى نياركى، «نقدى بر مقاله خط اعتدال در نهضت مشروطيت ايران»، حكومت اسلامى، سال ششم، ش 3.
33و34- همان. البته به گفته روتلج در تقسيم دئيسم به چهار نوع، بعضى از اين انواع، تدبير الهى را مىپذيرند.
35. Ocraig Edward, Op.Cit, V.2, P. 358 .
36- برگرفته از: پژوهشكده حوزه و دانشگاه، تاريخ فلسفه غرب، ج 2، ص 74- 80.
37. Edward Paul, Op, Cit, V. 1&2, P. 823 .
38. Humanitarian .
39- علىاصغر هادوىنيا، پيشين.
40. Edward Paul, Op, Cit .
41. Craig Edward, Op.Cit,V.2, P. 458 .
42- ايان باربور، پيشين، ص 76.
43. Super stition .
44- ولتر (1694- 1778) فيلسوف، نويسنده و موّرخ فرانسوى كه يكى از شخصيتهاى برجسته روشنگرى بود.
45- ايان باربور، پيشين، ص 76-77.
46. craig Edward, Op, cit, V.2, P. 558 .
47. The Legacy of Deism .
48. Free thinker .
49. Unitarianism .
50. " fabian socialism "
51. dogmatism .
52. Edwards paul, Op, Cit, V. 1&2, P. 433 - 533 .
53- ر.ك: محمدتقى مصباح يزدى، آموزش فلسفه، سازمان تبليغات اسلامى، 1378، ج 2، ص 19، 372 و 388 / همو، آموزش عقايد، چ هفدهم، سازمان تبليغات اسلامى، 1377، ج 1و2، ص 90.
54- ر.ك: همو، آموزش عقايد، ج 1و2، ص 212- 216.
/س