نسخ در آيه ي تهديد

نويسنده:حضرت آيت الله حاج سيد ابوالقاسم خوئي(ره)
(لاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْکُمْ عَذَاباً أَلِيماً. )(1)
اگر به سوي جنگ حرکت نکنيد[ خداوند] شما را عذاب دردناکي مي کند.
از ابن عباس، حسن و عکرمه نقل شده، اين آيه با آيه ذيل نسخ شده است.(2)
(وَ مَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا کَافَّةً. )(3)
مؤمنين نبايد همگي به سوي جنگ حرکت کنند.

طرفداران نسخ:

در آيه اول به همه مسلمانان فرمان حرکت به جنگ صادر گرديده، ولي در آيه دوم اين فرمان عمومي برداشته شده است.
نظر ما: عقيده به وقوع نسخ در اين آيه مبتني بر اين است که مفهوم آيه ي اول اين باشد که حرکت به جنگ ابتدا به عموم مسلمانان واجب بوده است، در اين صورت امکان دارد که اين حکم با آيه دوم نسخ شده و تنها به يک عده اختصاص پيدا کرده است در صورتي که با مطالعه در آيات قبلي کاملاً روشن مي شود که حرکت به سوي جنگ به همه ي مسلمانان واجب نبوده بلکه تنها به کساني واجب بوده است که اين عمل به توسط رسول خدا(صلي الله عليه و آله و سلم) شخصاً از آنان درخواست شده باشد، زيرا آيات قبلي بدين صورت است که خداوند مي فرمايد:
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَکُمْ إِذَا قِيلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَ رَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ‌ إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْکُمْ عَذَاباً أَلِيماً وَ يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَکُمْ وَ لاَ تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَ اللَّهُ عَلَى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ. )(4)
اي کساني که ايمان آورده ايد! چه شده است شما را که وقتي گفته مي شود به سوي جهاد در راه خدا حرکت کنيد، بر زمين سنگيني مي کنيد( به پا نمي خيزيد) آيا به جاي آخرت به زندگي دنيا راضي شده ايد؟!اگر به سوي جنگ حرکت نکنيد [خداوند] شما را عذاب دردناکي مي کند و به جاي شما مردم ديگري را خواهد آورد، شما نمي توانيد ضرري بدو برسانيد و خداوند بر همه چيز قادر و تواناست.
خلاصه مضمون آيه اين است: «کساني که به آنان دستور جهاد و حرکت به سوي ميدان جنگ داده شده است ولي آنان حاضر به اجراي اين فرمان نشده اند، مستحق عذاب مي باشند.» اين آيه شريفه با در نظر گرفتن اين معني، ارتباطي با وجوب جهاد بر تمام مسلمانان پيدا نمي کند تا بگوييم با آيه ي ديگري که وجوب جهاد را از عموم سلب نموده، نسخ شده است.

ادعاي يک نسخ ديگر

از اين بيان، بطلان نسخ در آيه ديگري نيز که متمم و مکمل همين آيه مورد بحث مي باشد، روشن مي گردد(5) و آن آيه اين است:
(انْفِرُوا خِفَافاً وَ ثِقَالاً وَ جَاهِدُوا بِأَمْوَالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. )(6)
همگي به سوي ميدان جهاد حرکت کنيد، سبک بار و يا سنگين بار و با اموال و جان هايتان در راه خدا بجنگيد و اين براي شما بهتر است اگر بدانيد.
مي گويند: مفهوم اين آيه يک فرمان عمومي است که تمام مؤمنين بايد به سمت جنگ و جهاد حرکت کنند و با همان آيه(وَ مَا کَانَ المؤمِنُونَ...) که جهاد را از علوم سلب نموده و به گروه معيني اختصاص داده، نسخ گرديده است.

پاسخ:

همان طور که در آيه اول توضيح داديم، مفهوم اين آيه نيز عموم نيست که با آيه ديگر نسخ شود بلکه اختصاص به کساني دارد که اين دستور مستقيماً متوجه آن ها شده است.
گذشته از اين ما اين نکته را بارها توضيح داديم که تخصيص دادن يک حکم عمومي به بعضي افراد و مصاديق، خارج از مقوله ي نسخ است و نوعي تخصيص و استثناست بر يک حکم کلي.
علاوه بر همه ي اين ها خود آيه ي شريفه(و ما کان المؤمنون) نه تنها ناسخ اين دو آيه نيست بلکه دليل بر عدم نسخ نيز هست زيرا اين آيه به صراحت مي رساند که فرمان حرکت به سوي جنگ، از اول به طور عموم نبوده است که به همه ي مسلمانان متوجه شود سپس به ناچار نيازمند به نسخ با آيه ديگر گردد و اين حکم عمومي نسخ شود، بلکه حکم وجوب حرکت به سوي ميدان جنگ از اول متوجه گروه خاصي از مؤمنين بوده که مخصوصاً براي جنگ خواسته شوند يا در حد کفايت براي جنگ باشند.

پي نوشت ها :

1-توبه/39.
2- الناسخ و المنسوخ، نحاس 169، و قرطبي در تفسير خود 142/8 اين نظريه را به ضحاک نيز نسبت داده است.
3- توبه/122.
4- توبه/38، 39.
5- اين نظريه را قرطبي در تفسير خود، 150/8 به قائل مجهول، نسبت داده است ولي طبرسي در مجمع البيان، 33/3 آن را به سدي نسبت داده است.
6- توبه/41.

منبع مقاله :
خوئي، حضرت آيت الله حاج سيدابوالقاسم خوئي(ره)(1385)، البيان في تفسير القرآن، ترجمه محمد صادق نجمي- هاشم هاشم زاده هريسي، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم