پرسش :
آيا مى توان تنوع فهم های قرآن را ناشى از اختلاف مبانى كسانى دانست كه در صدد فهم متون دينى مى باشند؟
پاسخ :
اين كه ما اختلاف يا تفاوت تفسيرها را تنها ناشى از تفاوت مبانى مفسران بدانيم، درست نيست. چون بسيارى از عوامل مى تواند منشأ اين تفاوت ها باشد؛ براى مثال، مواردى نظير عدم شناخت دقيق و كامل روش تفسير و قواعد آن، غفلت از به كارگيرى دقيق آن ها، تحميل رأى و هوى (تمايلات) بر قرآن، سعه و ضيق معلومات مفسر، گستردگى يامحدود بودن پرسش هاى مفسر، فرصت، دقت و خلاقيت او يا فقدان آن ها همه مى توانند در اختلاف تفسيرها مؤثر باشند چنان كه مؤثر بوده اند، ولى نكته ى مهم ديگرى كه در اين خصوص بايد به آن توجه شود، حوزه و قلمروهاى اختلاف است كه چه بسا امورى باشد كه به فهم و تفسير آيه مربوط نباشد. اين اختلاف نظرها تاحدى به مسائلى خارج از آن چه آيه در صدد بيان آن است، مربوط مى باشد. گاهى مفاد آيه (مراد خداوند) غير از آن است كه از آيه برداشت يا استنباط مى كنند؛ به اين دليل گاه برخى مفسران بعضى از برداشت هاى يكديگر را از آيات نادرست مى دانند؛ بنابراين، بخشى از اين اختلاف ها هيچ ربطى به مفاد آيه و مراد خداوند ندارد و اگر بر طبق قواعد محاوره ى زبان به معانى آيات بنگريم، اين اختلاف ها رفع مى شود. با تكيه بر اين روش، روشن مى شود كه بسيارى از برداشت ها به دليل عدم استناد به قواعد عقلايى يا محاوره اى، درست نبوده، در حالى كه اگر مفسر به مواردى ثابت استناد مى كرد وقراين موجود را در نظر مى گرفت، پيام درست ترى از آيه دريافت مى كرد.
به دليل عدم توجه به همين مسئله، گاهى در تفسيرها مشاهده مى شود كه معناى آيات به هيچ روى با آنچه در صدر اسلام معمول بوده، سازگارى ندارد. اين كه مفسران در نقد يكديگر به سراغ مبانى مشترك مى روند، به معناى اين است كه مبانى آن ها از اين ديدگاه ها با يكديگر قابل جمعند؛ براى مثال، بسيارى از نكاتى كه در تفسير شريف الميزان آمده، در تفسيرهاى قبلى نيست. معناى اين، اختلاف فهم يا برداشت نيست.
از اين كه بگذريم وقتى مفسران معنايى از آيه را توضيح مى دهند يا برداشتى را درست نمى دانند بايد ديد تكيه گاه شان چيست؟ مرحوم علامه ى طباطبايى وقتى نظرى را مطرح و يا ديدگاهى را رد مى نمايد، معمولا قرآن را با قرآن تفسير مى كند. گرچه اين روش درست است، ولى به معناى عوض شدن مبنا نيست؛ هيچ مفسرى نيز نگفته اگر آيه اى آيه ى ديگرى را توضيح دهد، مورد قبول من نيست؛ بلكه ممكن است خودش به اين مهم توجه نداشته است؛ در نتيجه به نظر مى رسد در مواردى كه اختلاف در فهم مراد است بيشترين منشأ اختلاف آرا مربوط به عدم توجه به قراين باشد. اين ها همه نشان دهنده ى وجود روش ها و مبانى مشترك است؛ اما همان گونه كه در هر زمينه اى ممكن است اختلاف نظر يا اشتباهى پيش بيايد، در اين زمينه نيز چنين احتمالى وجود دارد. اگر قواعد محاوره را با دقت كافى در نظر بگيريم و به حدود دلالت هاى آيه (كه احتمالى يا قطعى است) توجه كنيم و محكمات قرآن را مبنا قرار دهيم، بسيارى از اين اختلاف ها رفع مى شوند.
منبع: منطق فهم قرآن، محمود رجبى، انتشارات مركز مديريت حوزه علميه قم (1385).
اين كه ما اختلاف يا تفاوت تفسيرها را تنها ناشى از تفاوت مبانى مفسران بدانيم، درست نيست. چون بسيارى از عوامل مى تواند منشأ اين تفاوت ها باشد؛ براى مثال، مواردى نظير عدم شناخت دقيق و كامل روش تفسير و قواعد آن، غفلت از به كارگيرى دقيق آن ها، تحميل رأى و هوى (تمايلات) بر قرآن، سعه و ضيق معلومات مفسر، گستردگى يامحدود بودن پرسش هاى مفسر، فرصت، دقت و خلاقيت او يا فقدان آن ها همه مى توانند در اختلاف تفسيرها مؤثر باشند چنان كه مؤثر بوده اند، ولى نكته ى مهم ديگرى كه در اين خصوص بايد به آن توجه شود، حوزه و قلمروهاى اختلاف است كه چه بسا امورى باشد كه به فهم و تفسير آيه مربوط نباشد. اين اختلاف نظرها تاحدى به مسائلى خارج از آن چه آيه در صدد بيان آن است، مربوط مى باشد. گاهى مفاد آيه (مراد خداوند) غير از آن است كه از آيه برداشت يا استنباط مى كنند؛ به اين دليل گاه برخى مفسران بعضى از برداشت هاى يكديگر را از آيات نادرست مى دانند؛ بنابراين، بخشى از اين اختلاف ها هيچ ربطى به مفاد آيه و مراد خداوند ندارد و اگر بر طبق قواعد محاوره ى زبان به معانى آيات بنگريم، اين اختلاف ها رفع مى شود. با تكيه بر اين روش، روشن مى شود كه بسيارى از برداشت ها به دليل عدم استناد به قواعد عقلايى يا محاوره اى، درست نبوده، در حالى كه اگر مفسر به مواردى ثابت استناد مى كرد وقراين موجود را در نظر مى گرفت، پيام درست ترى از آيه دريافت مى كرد.
به دليل عدم توجه به همين مسئله، گاهى در تفسيرها مشاهده مى شود كه معناى آيات به هيچ روى با آنچه در صدر اسلام معمول بوده، سازگارى ندارد. اين كه مفسران در نقد يكديگر به سراغ مبانى مشترك مى روند، به معناى اين است كه مبانى آن ها از اين ديدگاه ها با يكديگر قابل جمعند؛ براى مثال، بسيارى از نكاتى كه در تفسير شريف الميزان آمده، در تفسيرهاى قبلى نيست. معناى اين، اختلاف فهم يا برداشت نيست.
از اين كه بگذريم وقتى مفسران معنايى از آيه را توضيح مى دهند يا برداشتى را درست نمى دانند بايد ديد تكيه گاه شان چيست؟ مرحوم علامه ى طباطبايى وقتى نظرى را مطرح و يا ديدگاهى را رد مى نمايد، معمولا قرآن را با قرآن تفسير مى كند. گرچه اين روش درست است، ولى به معناى عوض شدن مبنا نيست؛ هيچ مفسرى نيز نگفته اگر آيه اى آيه ى ديگرى را توضيح دهد، مورد قبول من نيست؛ بلكه ممكن است خودش به اين مهم توجه نداشته است؛ در نتيجه به نظر مى رسد در مواردى كه اختلاف در فهم مراد است بيشترين منشأ اختلاف آرا مربوط به عدم توجه به قراين باشد. اين ها همه نشان دهنده ى وجود روش ها و مبانى مشترك است؛ اما همان گونه كه در هر زمينه اى ممكن است اختلاف نظر يا اشتباهى پيش بيايد، در اين زمينه نيز چنين احتمالى وجود دارد. اگر قواعد محاوره را با دقت كافى در نظر بگيريم و به حدود دلالت هاى آيه (كه احتمالى يا قطعى است) توجه كنيم و محكمات قرآن را مبنا قرار دهيم، بسيارى از اين اختلاف ها رفع مى شوند.
منبع: منطق فهم قرآن، محمود رجبى، انتشارات مركز مديريت حوزه علميه قم (1385).
