مقدمه:
کشور سوریه به عنوان یکی از کهنترین کانونهای تمدنی و چهارراه تلاقی فرهنگها و مذاهب در جهان اسلام، همواره از پیشینهای درخشان در زمینه سنت حسنه وقف و بنای اماکن مذهبی برخوردار بوده است. این سرزمین تاریخی با میزبانی از مشاهد مشرفه، بارگاههای منور منسوب به خاندان رسالت (علیهم السلام) و مساجد سترگ و کهن، جایگاهی ممتاز در جغرافیای زیارتی و فرهنگی شیعیان و عموم مسلمانان دارد.با این حال، در دهههای اخیر، پیوند میان میراث غنی مذهبی این دیار و تحولات معاصر، تحت تأثیر بحرانهای سنگین سیاسی و جنگهای داخلی، ابعاد تازهای از نیاز به فعالیتهای امدادی، خیرخواهانه و بینالمللی را پدید آورده است.
در حوزه موقوفات و خدمات عامالمنفعه، شهرهایی چون حلب و دمشق با دارا بودن صدها مسجد، مدرسه علمیه، خانقاه، بیمارستان و بازارهای تجاری وقفی، نمونهای برجسته از تأثیر وقف در حیات اقتصادی و شهری به شمار میروند؛ اما وقوع جنگ و بحرانهای انسانی گسترده، سوریه را در صدر مقاصد دریافت کمکهای اضطراری و بشردوستانه جهانی قرار داده است.
از سوی دیگر، حراست، توسعه و بازسازی بارگاههای مطهری همچون حرم حضرت زینب کبری (سلام الله علیها) و حرم حضرت رقیه (سلام الله علیها) و مساجد ماندگاری نظیر مسجد جامع اموی و مسجد نقطه، بیانگر تداوم پیوند عمیق قلبی ارادتمندان اهلبیت (علیهم السلام) و تلفیق هنر و معماری اصیل اسلامی–ایرانی در قلب شامات است.
این نوشتار با رویکردی مستند و جامع، ابتدا به تحلیل آماری وضعیت بحران انسانی، جایگاه سوریه در دریافت کمکهای بینالمللی و گستره موقوفات شهری میپردازد و سپس با کنکاشی تاریخی و معماری، به معرفی تفصیلی شاخصترین مساجد و زیارتگاههای متبرکه این کشور خواهد پرداخت.
شایان ذکر است که در خصوص روند توسعه و تاریخچه اوقاف سوریه اطلاعات یکپارچهای وجود نداشت اما در خصوص مساجد و اماکن متبرکه و همچنین وضعیت امور خیریهای و کمکهای بینالمللی اطلاعات جامعی وجود دارد که به آنها اشاره خواهد شد.
رتبهبندی و وضعیت موجود کشور سوریه در امور وقف و خیریه
موضوع موقوفات در شهر حلب سوریه شامل مساجد، مدارس دینی، حسینیه و تکیهها می شود و تعداد آنها در این شهر بیش از ۵۰۰ مورد میباشد. ۵ بیمارستان، ۴ خانقاه و تعداد زیادی چاه چشمه و قنات میباشد و %۳۶ از جایگاه های کسبوکار در بازارهای فروش شهر حلب که تعداد آنها ۴۰۰۰ مورد است، بناهای وقفی هستند. مسجد جامع شهر حلب نیز بخشی از این زمینهای وقفی بوده است.(۱)براساس گزارشهای مؤسسه هدایتگر خیریهها (Charity navigator) بحران سوریه در سال ۲۰۱۶ در وضعیت بسیار پیچیده و بغرنجی قرار دارد براساس گزارشهای وضعیت مردم در سال ۲۰۱۶ به صورت زیر است:
* تعداد افرادی که به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند: ۱۳/۵ میلیون نفر
* تعداد کودکان تحت تأثیر بحران در سوریه: ۵/۶ میلیون نفر
* تعداد افراد تبعید شده از سوریه: ۶/۵ میلیون نفر
* تعداد مهاجران آواره در کشورهای همسایه سوریه: ۴/۳ میلیون نفر
مقایسه وضعیت کشور سوریه در امور خیریه با دیگر کشورها
در سال ۲۰۱۵ بیش از نیمی از کمکهای بینالمللی در کشورهای سوریه، سودان، سودان جنوبی، یمن و عراق هزینه شدند. در درخواستهایی که در طی سالهای اخیر برای کمک شده است، بیش از همه کشورها، کشور سوریه درخواست کمک ارسال نموده است.میزان کمکهای ارسال شده به سوریه (از کشورهای اصلی حامی امور بشردوستانه در سال ۲۰۱۴)، ۲ میلیارد دلار بوده است و این کشور در سال ۲۰۱۴ از نظر دریافت کمکهای بشردوستانه در مقام نخست کشورها قرار دارد.
براساس آمار و اطلاعات بررسی شده جهانی، بیش از ۹۰% مهاجران سوری (۹۷% مهاجران در لبنان و ۹۳% مهاجران در اردن) زیر خط فقر قرار دارند.
در شکل زیر میزان درخواستهای کمک کشورهای مختلف از جمله سوریه بر حسب میلیون دلار و میزان درصدی از این نیازها که برآورده شده، نشان داده شده است. در این شکل کشور سوریه در ۲ بخش کشوری و مناطق جنگی و بحرانی تقسیمبندی شده است.
همان طور که مشاهده میشود کشور سوریه بالاترین درخواست کمکهای بشردوستانه را در سال ۲۰۱۵ داشته است. در بخش جنگی و درگیر بحران سوریه ۴/۳ میلیارد دلار درخواست شده و از این مقدار ۶۵% تأمین شده است و در بخشهای دیگر کشور ۲/۸ میلیارد دلار درخواست و ۴۳% آن محقق شده است.
در سال ۲۰۱۵ بیشترین حجم کمکهای بینالمللی به کشورهای سوریه، یمن، اتیوپی، عراق و سودان جنوبی ارسال شدند.
در شکل زیر، ۱۰ کشور اول که بیشترین کمکهای بینالمللی به آنها در سال های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ ارسال گردیده است، نشان داده شدهاند. در این شکل، سوریه با رنگ سبز کمرنگ نشان داده شده است و اولین کشور از نظر دریافت کمکهای بینالمللی بوده است.
%۱۲/۲ از کمکهای بینالمللی برای کشورهای محروم به سوریه منتقل شده است و همچنین میزان کمکهای بینالمللی به سوریه در سال ۲۰۱۴ نسبت به سال ۲۰۱۳، با ۲% افزایش روبرو بوده است.
میزان کمکهای اضطراری بینالمللی اختصاص داده شده به کشورها در سال ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ در شکلهای زیر مشخص است. همان طور که مشاهده میشود، در سال ۲۰۱۴، ۲۲% و در ۲۰۱۵، ۳۱% کمکهای اضطراری بینالمللی به کشور سوریه ارسال شده است.
میزان کمکهایی که از کشورهای مختلف به کشور سوریه در سال ۲۰۱۵ شده است، به صورت زیر میباشد. همان طور که از شکل مشخص است، ۴۸/۴% از کمکهای ارسال شده به سوریه از اروپا میباشد. ۳۴/۵% از آمریکای شمالی و مرکزی ۱/۵% نیز از آسیای شرقی و ۰/۰۵% از آسیای میانه ۰/۸% از اقیانوسیه و ۵/۹% نیز توسط کمکهای شخصی بوده است.
۳ کشور سودان جنوبی، سوریه و عراق بیشترین درخواست کمک از صلیب سرخ و هلال احمر را نمودهاند و درمجموع ۲۷% از کل کمکهای این ۲ نهاد به این ۳ کشور ارسال گشته است.
مساجد و اماکن مذهبی شاخص سوریه
تعداد مساجد سوریه، ۳۴۳ مورد است که تحت نظارت وزارت اوقاف میباشد و ۱۱۵ مسجد دیگر که خارج از نظارت وزارت اوقاف هستند.(۲)۱- مسجد نقطه
مسجد نقطه (به عربی: مسجد النقطة) مسجدی است متعلق به شیعیان در شهر حلب (سوریه) که به دلیل قرارداشتن سنگی که به باور برخی به خون حضرت امام حسین (علیه السلام) آغشته است، مورد زیارت و توجه شیعیان است.
۲- مسجد جامع اموی
مسجد جامع اموی، مهمترین مسجد سوریه است که در بخش قدیمی شهر دمشق واقع شده است. مسجد جامع اموی توسط ولید بن عبدالملک، ششمین خلیفه امویان بر بنای کلیسایی که در آن تربت یحیی به خاک سپرده شده بود، ساخته شد.بخشی از بنای مسجد جامع اموی دمشق دارای قدمتی بالغ بر ۱۴۰۰ سال است و از جاذبههای مهم گردشگری و زیارتی شهر دمشق محسوب میشود. مسجد اموی دمشق دارای منارهای است که به مناره سفید معروف است.
۳- مسجد الاقصاب
مسجد الاقصاب یا القصب، نام مسجدی است در شهر دمشق پایتخت سوریه و یکی از اماکن تاریخی سوریه است. این مسجد در سمت بابالفرادیس و خیابان اصلی مسیر حرم حضرت رقیه (سلام الله علیها) و حدود پانصد متر پایینتر از بازارالعماره قرار دارد. در این مکان سرهای کشتگان مرج عذرا یعنی حجر بن عدی و یارانش به خاک سپرده شدهاند.
۴- آرامگاه حضرت زینب کبری سلام الله علیها
آرامگاه حضرت زینب کبری (به عربی: مسجد السیدة زینب) در شهر دمشق در سوریه قرار دارد و یکی از زیارتگاههای مهم شیعیان و از مساجد بزرگ سوریه به شمار میرود.روستایی که در آن مزار احتمالی حضرت زینب (سلام الله علیها) قرار دارد، در گذشته به زاویه و اکنون به زینبیه نامور است. اکنون این روستا به شهر متصل و در هفت کیلومتری شرق دمشق قدیم به طرف فرودگاه واقع است.
در خیابان اصلی این شهرک از دور گنبد و گلدستههای آرامگاه او دیده میشود. گنبد ساختمان، طلایی است و در سمت شرقی و غربی آن دو مناره کاشیکاری شده قرار دارد گلدستههای آرامگاه به عنوان بلندترین و زیباترین مناره های کاملاً پوشیده شده از کاشی معرق در دوران معاصر در سطح جهان است که کاشیکاری آن توسط هنرمند درگذشته اصفهانی استاد علی پنجهپور به مدت حدوداً ۱۰ سال و به سبک اصفهان اجرا گردیده است.
۱-۴- تاریخچه حرم
براساس پژوهشهای انجام شده تا قرن پنجم هجری منبعی وجود ندارد که نشان دهد در محل دفن حضرت زینب (سلام الله علیها) مقبره و گنبدی ایجاد شده باشد. تنها منبعی به وجود زیارتگاه در محل کنونی در قرن دوم هجری اشاره داشتهاند.
براساس این گزارش، یکی از زنان منسوب به خاندان علوی به نام سیده نفیسه بنت حسن الانور از نوادگان علی بن ابیطالب (علیه السلام) در سال ۱۹۳ قمری در منطقه راویه دمشق به زیارتگاه حضرت زینب (سلام الله علیها) رفته است. پس از این تاریخ، گزارشی مربوط به سال ۵۰۰ قمری وجود دارد که در آن آمده است فردی از اهالی حلب در سال ۵۰۰ قمری در محل زیارتگاه حرم حضرت زینب (سلام الله علیها) مسجدی بنا کرده است.
اما از قرن هفتم به بعد در این زیارتگاه، گنبد و بارگاه ساخته شده است. بر همین اساس ابن جبیر (متوفای (۶۱۴ ق)، جهانگرد معروف جهان اسلام زمانی که به دمشق سفر کرده از منطقه راویه موقعیت فعلی حرم نیز عبور کرده است. وی در گزارش خود نام صاحب مزار را ام کلثوم دختر امام علی (علیه السلام) دانسته است. البته این احتمال وجود دارد که منظور ابن جبیر دختر دوم امام علی (علیه السلام) یعنی زینب صغری (سلام الله علیها) باشد نه حضرت زینب (سلام الله علیها) که به زینب کبری معروف است.
ابن جبیر در گزارش خود به وجود بارگاه حضرت زینب (سلام الله علیها) در روستای راویه در یک فرسخی شهر دمشق اشاره کرده است و گفته مسجد بزرگی بر آن بنا شده و خانههایی بیرون آن است و دارای موقوفاتی است. مردم این مناطق آن را قبر ام کلثوم میشناسند. او در نهایت آورده است که در آنجا اقامت کرده و به زیارت حرم حضرت زینب (سلام الله علیها) رفته است. ابوبکر هروی متوفای ۶۱۱ق نیز حرم حضرت زینب (سلام الله علیها) را زیارت کرده و گزارشی در این زمینه داده است.
۲-۴- موقعیت حرم
حرم حضرت زینب (سلام الله علیها) در جنوب دمشق و در منطقهای به نام السیده زینب واقع شده است. این منطقه جزء استان ریف دمشق محسوب میشود. بنای حرم شامل صحن وسیعی با پلان مربع است که حرم در میان آن قرار گرفته است و دارای گنبد و دو گلدسته مرتفع میباشد. گلدستهها و دیوارهای صحن و رواقهای آن توسط هنرمندان ایرانی، کاشیکاری شده و سقف و دیوارهای حرم نیز از داخل آینهکاری و گنبد نیز از بیرون طلاکاری شده است.
در ضلع شرقی صحن، ساختمان مصلای زینبیه با صحن کوچکی، ساخته شده است و در آن نمازهای جماعت یومیه و نماز جمعه و مراسم ویژه مناسبتهای مذهبی برگزار میشود. صحن جدیدی نیز اخیرا در ضلع شمالی آستانه مقدسه ساخته شده است.
در محدوده حرم حضرت زینب (سلام الله علیها) و قبرستانهای اطراف آن، چند تن از علما و مشاهیر شیعه مدفوناند. از جمله در راهروی ورودی غربی صحن آستانه، قبرسیدمحسن امین عاملی و نیز قبر سیدحسین مکی عاملی از علمای شیعه در شام قرار دارد. در قبرستان واقع در شمال حرم نیز قبر دکتر علی شریعتی و در قبرستان دیگری در جنوب حرم، مقبره سیدمصطفی جمالالدین شاعر معاصر عراقی قرار دارد.
۵- آرامگاه حضرت رقیه سلام الله علیها
حرم حضرت رقیه (سلام الله علیها)، زیارتگاهی در دمشق و منسوب به رقیه دختر امام حسین (علیه السلام) است. این دومین زیارتگاه شیعیان در این شهر است.این مکان، نخستین بار در برخی منابع قرن چهاردهم قمری به حضرت رقیه (سلام الله علیها) منسوب شده است؛ پیش از آن در برخی منابع قرن دهم، محل دفن دختری از امام حسین (علیه السلام) دانسته شده، بدون اینکه به نام رقیه اشاره شود.
انتساب آن به حضرت رقیه (سلام الله علیها) از سوی برخی مورد تردید قرار گرفته است؛ برخی آن را محل دفن رقیه دختر حضرت علی (علیه السلام) و برخی دیگر رأسالحسین دانستهاند. البته داستانی در جریان بازسازی آن مشهور است که براساس آن، صاحب قبر دختری خردسال بوده است.
یکی از زیارتگاههایی که پس از مقبره حضرت زینب (سلام الله علیها) مورد توجه شیعه است، مقبره و حرم رقیه دختر حسین (علیه السلام) است. وی در مکانی که مقبرهای عمومی به نام مقبره بابالفرادیس بود به خاک سپرده شده است. این مقبره در شمال غربی محله قدیمی دمشق و کنار بابالفرادیس قرار داشت. در ابتدا سلاطین ایوبی بر قبر او مقبرهای کوچک ولی زیبا ساختند؛ سنگ قبری که به روی نهاده شد، از سنگ موزاییک تزیینشده و به وسیله عاج و مرمر بود که اطراف آن را ضریح زیبایی احاطه کرده بود و بر فراز آن نیز گنبد و عمارتی بنا شد.
مکان یاد شده که از همان ابتدا به صورت مسجد و مقبره بود در سال ۱۱۲۵ قمری مورد بازسازی قرار گرفت و در سال ۱۳۲۳ قمری نیز به وسیله میرزا علی اصغرخان امینالسلطان صدراعظم مظفرالدین شاه دوباره ترمیم شد. در آن زمان سه کتیبه سنگی در داخل حرم در سمت محراب شبستان آن دیده میشد. در کتیبه اول، چند حدیث در فضایل اهلبیت (علیهم السلام) و نام میرزا بابا مستوفی گیلانی به عنوان تعمیرکننده بقعه مقام رقیه به تاریخ ۱۱۲۵ قمری دیده میشد. در کتیبه دوم به مکان دفن ملک کامل ناصرالدین که در سال ۸۸۰ قمری در این مکان مدفون شده بود، اشاره و بر کتیبه سوم نیز چند بیت شعر نوشته شده بود.
مجموع مساحت حرم تقریباً ۴۵۰۰ متر مربع است که ۶۰۰ متر مربع آن مساحت فضای باز و باقی زیربنا است و در قسمت جنوبی ساختمان مسجدی به وسعت ۸۰۰ متر مربع ساخته شده است. وسعت حرم و رواقهایش در بنای جدید تقریباً ۲۶۰۰ متر مربع است.
۱-۵- انتساب
حرم حضرت رقیه (سلام الله علیها) در اصل زیارتگاه رأسالحسین (علیه السلام) در دمشق بوده است که بنا به قولی، محل دفن سر آن حضرت دانسته شده است که در منابع مربوط به دوره عثمانی این زیارتگاه به مزار حضرت رقیه معرفی شده است.
البته در شماری از همین منابع، افزون بر قبر حضرت رقیه (سلام الله علیها) به وجود جایگاه سر امام حسین (علیه السلام) در آن نیز اشاره شده است؛ با این تفاوت که رقیه در منابع قدیمیتر، دختر امام علی (علیه السلام) و در منابع جدیدتر، دختر امام حسین (علیه السلام) معرفی شده است.
در برخی منابع دو قرن اخیر، به حادثه آشکار شدن بدن حضرت رقیه (سلام الله علیها) اشاره شده است که نشان میدهد صاحب مزار دختری خردسال بوده است. این حادثه را با اختلافاتی در برخی جزییات سه نفر نقل کردهاند.
نخستین سندی که درباره مزار کنونی منسوب به رقیه در دست است، مربوط است به محمد بن ابیطالب حائری کرکی (زنده در ۹۵۵ق) که او گفته است در بخش شرقی مسجد جامع اموی دمشق، خرابهای را دیده که در گذشته مسجد بوده و بر سنگنوشته در آن نامهای پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله)، خاندانش و امامان دوازدهگانه شیعه، نوشته شده بود. همچنین بر سر در آن نوشته شده بود که این قبر خانم ملکه، دختر حسین بن امیرالمؤمنین (علیه السلام) است. شبلنجی در نورالابصار، صاحب مزار را رقیه بنت علی معرفی کرده است. او گفته است هنگامی که برای بازسازی، جنازه را از قبر بیرون آوردند، جنازه دیده شده که دختر کوچک نابالغی بوده است.
شیخ محمدهاشم خراسانی (م ۱۳۵۲ق)، این مزار را متعلق به رقیه بنت الحسین (علیه السلام) معرفی کرده است. او داستان آسیبدیدن قبر را با تفصیل و همراه کراماتی ذکر کرده و آورده است که بزرگان و علمای شیعه و سنی، شاهد ماجرا بودهاند. اما هیچ یک از متولیان حرم و سیدمحسن امین با اینکه در منطقه حضور داشته است به این ماجرا اشاره نکردهاند.
سیدمحسن امین گفته است که قبری به رقیه دختر امام حسین منسوب است که در محله العماره دمشق زیارتگاه است و میرزا علی اصغرخان اتابک امینالسلطان، وزیر اعظم ایران به سال ۱۳۲۳ق آن را بازسازی کرده و در بالای در آن، تاریخ بازسازی را حک کردهاند.
۲-۵- تاریخچه بنا و بازسازی آن
اطلاعاتی درباره بنای نخستین زیارتگاه و روند بازسازی آن تا پیش از قرن نهم قمری در دست نیست. به نوشته ابن طولون دمشقی در نیمه دوم این قرن، امیربردبک ظاهری که در سال ۸۷۱ق منصب نیابت دمشق را از سوی پادشاه مملوکی برعهده گرفت، ساختمان مزار را بازسازی کرد.
یکی از کتیبههای سنگی که در مزار وجود داشته، نشان میدهد که میرزا بابا مستوفی گیلانی در سال ۱۱۲۵ ق بنای حرم را بازسازی کرد. سپس در اواخر دوره عثمانی علی اصغرخان اتابک صدراعظم دربار قاجار، مزار را در سال ۱۳۲۳ق بازسازی کرد.
در سال ۱۳۴۳ق، کامل و محمد علی آل نظام از شیعیان دمشق، بنای زیارتگاه را با هزینه خود بازسازی کردند. بنای زیارتگاه حضرت رقیه (سلام الله علیها) پیش از آن شامل اتاقی بوده که قبر میان آن قرار داشت. مسجد کوچکی نیز در مجاورت آن وجود داشته و مساحت بنا درمجموع از ۶۰ مترمربع فراتر نمیرفته است.
۳-۵- توسعه حرم
در اوایل دهه ۷۰ قرن بیستم میلادی، تعدادی از شیعیان از جمله نصرالله خلخالی و امام موسی صدر، کمیتهای را با هدف توسعه زیارتگاه حضرت رقیه (سلام الله علیها) تشکیل دادند. آنها تعدادی از خانهها و مغازههای مجاور را خریداری کردند. کار توسعه بنا در سال ۱۴۰۴ق برابر با ۱۹۸۴م آغاز شد و بخش عمده آن در سال ۱۴۱۰ق به پایان رسید.
به گفته فهری زنجانی، در توسعهای که صورت گرفت، برخی در اطراف حرم به فروش خانههایشان راضی نبودند و وضع به همین حال مانده بود تا در سال ۱۳۶۳ش با خرید آن خانهها و پرداخت چندین برابر قیمت آنها، امر پیریزی بنای جدید حرم از سوی جمهوری اسلامی ایران و با حضور مقامات سوریه آغاز شد.
۴-۵- معماری حرم
آستانه حضرت رقیه (سلام الله علیها) از ساختمانی تشکیل شده است که آمیختهای از هنر و معماری اسلامی محلی و ایرانی است؛ نماهای خارجی آستانه با قالبهای سنگی بزرگ سفیدرنگ پوشیده شده است. در بالاترین قسمت نما، یک کتیبه نواری از آیات قرآن با رنگ طلایی بر زمینه سبزرنگ به چشم میخورد. بنا دارای چند ورودی است که مهمترین آن ورودی جنوب غربی است. سردر این ورودی دارای طاقی است که در آن مقرنسهایی پوشیده شده با کاشی است و بالای این سردر، منارهای به ارتفاع ۳۴ متر از کف زمین قرار دارد.
ورودی متصل به صحن اصلی بنا به شکل مستطیل است و گرداگرد آن رواقهایی وجود دارد. این رواقها با سنگهای سفیدرنگ پوشیده شده است و نمای آنها شامل طاقهای بزرگ و کوچک متوالی است؛ به گونهای که هر طاق بزرگ، میان دو طاق کوچک قرار دارد. بالای طاقهای کوچک، اسامی ائمه معصوم (علیهم السلام) درون قابهای مدوری نقش بسته است. سقف رواقها از داخل با نقوش گیاهی تزیین یافته است.
متصل به این صحن از ضلع شرقی آن، صحن کوچکتری به شکل مربع وجود دارد که از نظر معماری شبیه صحن غربی است و گرداگرد آن را رواقهایی فرا گرفته است. این صحن در سال ۱۴۲۷ق (۲۰۰۶م) احداث شده است. در ضلع جنوبی صحن و در شرق ورودی اصلی بنا، شبستانی وجود دارد که سقف آن بر ستونهایی استوار گشته و دارای چندین گنبد نیمکرهای کوچک است.
در ضلع شمالی دو صحن بخش اصلی بنا قرار دارد که شامل حرم اصلی در غرب و دو شبستان وسیع در مرکز و شرق است که هر بخش نیز دارای یک ورودی در رواقهای شمالی صحن میباشد. ورودی حرم مقابل رواق غربی صحن قرار دارد. گرداگرد حرم رواقهایی با سقف آینهکاری شده وجود دارد که رواق واقع در شرق حرم، آن را از شبستان میانی جدا میکند. سقف حرم با کاشیکاریهایی پوشیده و بخشهایی از آن مقرنسکاری شده است. میان کاشیکاریها، نوشتههایی از آیات قرآن کریم و احادیثی در فضایل اهل بیت (علیهم السلام) به چشم میخورد.
قبر حضرت رقیه (سلام الله علیها) میان حرم قرار گرفته است و روی آن نیزیک صندوقچه چوبی پوشیده از پارچههای سبزرنگ و حاوی آیات قرآن وجود دارد. روی قبر، یک ضریح نقرهای وجود دارد که در سال ۱۳۷۶ق (۱۹۵۶۰م) از سوی مجمع بنیزهرای تهران، به حرم حضرت رقیه (سلام الله علیها) اهدا شده است. این ضریح میان ضریح نقره و طلاکوب جدید و بزرگتری قرار گرفته که در اصفهان ساخته و در سال ۱۴۱۴ق (۱۹۹۴۰م) نصب شده است.
بالای ضریح، گنبد اصلی حرم به ارتفاع ۱۴ متر از کف زمین قرار دارد که سطح خارجی آن با تزیینات هندسی پوشیده شده است. سطح داخلی آن نیز مقرنسکاری و آینهکاری شده است. گنبد دارای گردن مدوری حاوی شانزده پنجره کوچک است و گرداگرد آن بالای پنجرهها کتیبهای از آیات قرآنی وجود دارد.
دو شبستان میانی و شرقی نیز مربع شکل میباشد و رواقهایی نیز اطراف آن است. سقف هر یک از گنبدها از داخل به صورت گنبد کمخیز و از بیرون به صورت پشتبام صاف است؛ به طوری که حالت گنبدی آن مشخص نیست.
شکلهای گیاهی ظریف و نیز اسامی ائمه معصوم (علیهم السلام) آذینبخش دیوارها و سقف این دو شبستان از داخل است. ساختمان شبستان شرقی همزمان با صحن شرقی آستانه تکمیل و افتتاح شده است. بخش جنوب شرقی آستانه به صورت دو طبقه ایجاد و طبقه دوم برای دانشکده مطالعات اسلامی در نظر گرفته شده است.
نتیجهگیری:
بررسی ابعاد گوناگون وقف، امور بشردوستانه و میراث اماکن مقدسه در سوریه، نتایج و محورهای بنیادین زیر را آشکار میسازد:۱. عمق بحران انسانی و ضرورت بازآفرینی سازوکارهای خیریه
آمارهای بینالمللی نشان میدهند که جنگ و ناامنی، جامعه سوریه را با یکی از عمیقترین بحرانهای بشردوستانه عصر حاضر (شامل میلیونها آواره، پناهجو و نیازمند به خدمات زیستی و بهداشتی) روبهرو کرده است. تبدیلشدن سوریه به مقصد نخست کمکهای اضطراری جهانی، نهادهای هلال احمر و سازمانهای مردمنهاد، لزوم گذار از امدادرسانیهای کوتاهمدت به احیای پایدار زیرساختهای اقتصادی و موقوفات مولد را اثبات میکند.۲. ظرفیت اقتصادی عظیم موقوفات تاریخی در بازسازی تمدنی
تمرکز چشمگیر املاک، بازارها و مراکز درمانی وقفی در شهرهایی نظیر حلب (که ۳۶ درصد کسبوکارهای آن بر پایههای وقفی بنا شده است)، بیانگر نقش تاریخی نهاد وقف در تابآوری شهری است. ساماندهی و باززندهسازی این موقوفات تحت نظارتهای دقیق حقوقی و اوقافی میتواند موتور محرکهای برای بازسازی پس از بحران و احیای اشتغال باشد.۳. حرمهای مطهر؛ محورهای وحدتبخش و شاهکارهای تمدنی
آستانههای مقدسه حضرت زینب کبری (سلام الله علیها) و حضرت رقیه (سلام الله علیها) در دمشق، فراتر از جایگاه زیارتی، نماد هویت، پایداری مذهبی و تجلیگاه پیوند فرهنگی میان ملل اسلامی بهویژه ایران و سوریه هستند. تاریخچه بازسازی این اماکن و اجرای شاهکارهای معرقکاری و مقرنسکاری توسط هنرمندان برجسته ایرانی، نشاندهنده استمرار تعظیم شعائر الهی در سختترین برهههای تاریخی است.۴. تنوع و همزیستی در جغرافیای مذهبی سوریه
وجود بناهایی چون مسجد کهن اموی با پیشینهای افزون بر ۱۴ قرن، مسجد تاریخی الاقصاب، و مسجد النقطة حلب در کنار دهها مسجد دیگر، حکایت از غنای تاریخی و چندلایه بودن میراث مذهبی کشور سوریه دارد که حفظ و صیانت از اصالت معماری و موقوفات آنها نیازمند ثبت و مدیریت یکپارچه اسناد وقفی است.سخن پایانی:
آینده توسعه معنوی و اجتماعی کشور سوریه در گروی یک راهبرد دوگانه است: از یک سو رسیدگی متعهدانه به آسیبدیدگان جنگ و بازسازی سرمایههای انسانی از طریق ارتقای شفافیت کمکهای بینالمللی، و از سوی دیگر احیا و صیانت از موقوفات کهن و توسعه استاندارد اماکن زیارتی تا این دیار تاریخی بار دیگر بتواند جایگاه محوری خود را در جهان اسلام بازیابد.پینوشتها:
۱. در زمینه وضعیت موجود وقف و امور خیریه سوریه، علیرغم جستجوهایی که در اینترنت صورت پذیرفت به دلیل محدودیتهای دسترسی منابع و همچنین عدم انتشار اطلاعات مفید از طرف کشور مورد مطالعه، مطالب کاملتری یافت نگردید و تکمیل اطلاعات موجود، نیاز به انجام تحقیقات میدانی و مطالعات تکمیلی در این زمینه دارد.
۲. در زمینه وضعیت مساجد و اماکن مذهبی سوریه، علیرغم جستجوهایی که در اینترنت صورت پذیرفت، به دلیل محدودیتهای دسترسی منابع و همچنین عدم انتشار اطلاعات مفید از طرف کشور مورد مطالعه، مطالب کاملتری یافت نگردید و تکمیل اطلاعات موجود، نیاز به انجام تحقیقات میدانی و مطالعات تکمیلی در این زمینه دارد.
منبع: آشنایی با نظام مدیریت وقف و امور خیریه در کشور سوریه، گردآورنده: دفتر نوسازی و تحول معاونت توسعه و پشتیبانی سازمان اوقاف و امور خیریه، تهران: شرکت چاپ و انتشارات سازمان اوقاف و امور خیریه، چاپ اول، 1396ش.
تنظیم و تکمیل: تحریریه راسخون
