نگاهی به سروده‌های بدر چاچی

بَدرالدّین محمد چاچی متولد چاچ (ناحیه‌ای در آن سوی سیر دریا (سیحون) که قصبه‌ی آن بناکت بوده است) از شاعران قرن هشتم هجری است که بیش‌تر در هندوستان شهرت یافت و آثار او درایران چندان رواج نداشت. از کیفیت زندگانی
شنبه، 20 تير 1394
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
نگاهی به سروده‌های بدر چاچی
 نگاهی به سروده‌های بدر چاچی

 

نویسنده: دکتر سیدمحمد ترابی




 

بَدرالدّین محمد چاچی متولد چاچ (ناحیه‌ای در آن سوی سیر دریا (سیحون) که قصبه‌ی آن بناکت بوده است) از شاعران قرن هشتم هجری است که بیش‌تر در هندوستان شهرت یافت و آثار او درایران چندان رواج نداشت. از کیفیت زندگانی و تحصیلاتش خبری نداریم. برخی تذکره‌ها احوال او را به اشتباه با بَدرِ جاجرمی درآمیخته‌اند. (1)
در اوان جوانی به هندوستان رفت و به دستگاه سلطان ابوالمحامد محمد شاه بن تُغلُق (725 - 752) اختصاص یافت و از او لقب فخرالزمان گرفت. وفات او بنا بر قراین موجود در اشعارش باید بین سال‌های 745 و 752 اتفاق افتاده باشد.

دیوان بَدرِ چاچی مرکب است از قصیده‌ها و قطعه‌هایی که جز در چند مورد که متضمن اشاره به احوال شاعر است، باقی در مدح محمد بن تُغلُق و استقبال از قصیده‌های معروف انوری و خاقانی و مقرون به صنایع و استفاده‌های بسیار از اصطلاح‌های علمی است. شیوه‌ی سخن در شعر بَدرالدّین عبارت است از ایراد کلام منتخب جزیل همراه با تشبیه‌های متعدد و علی الخصوص به کار بردن انواع مجاز و استعاره به حد وفور به نحوی که سخن استادان معروف پایان قرن ششم را به خاطر می‌آورد. از دیوان او نسخه‌های اندکی باقی مانده است. دیوان بدر در نسخه‌ای که متعلق به کتابخانه‌ی مجلس است. در حدود 2100 بیت و در نسخه‌ی کتابخانه‌ی ملی پاریس متجاوز از 1500 بیت دارد. بَدرالدّین دیوان خود را به سال 745 هـ تنظیم کرده و این امر را در قطعه‌ای متذکر گردیده است. اشتباهاً منظومه‌ای به بحر متقارب را در ذکر پادشاهی سلطان محمد بن تُغلُق به بَدرالدّین نسبت داده‌اند. (2)

از شعرهای اوست:

از نام تو برکام زبان‌ها شکر افتد *** وز بوی تو در گلشن جان‌ها شرر افتد
بر یاد تو ناهید اگر چنگ سراید *** صد قلب به رقص آید و از چرخ درافتد
خورشید چنان مست شد از ساغر مهرت *** کاو را خبری نیست که بر بام و در افتد
هر دل که نشد تشنه‌ی دیدار وصالت *** شک نیست که در شعله‌ی نار سقر افتد
و آن جان که نشد سوخته‌ی آتش مهرت *** خاکی است که از تحت ثری زیرتر افتد
در دایره‌ی مهر تو هرگز نشود جمع *** آن را که نظر بر ورق ماه و خور افتد
چون صبح که زد یک نفس از سینه‌ی پرسوز *** کی میل به خواب آید و مهرش به خور افتد
هر صبح خطایی کندم مرغ سحرخوان *** چون آتش وجدش همه در بال و پر افتد
کای بدر کلید در عرفان به کف آور *** زآن پیش که نُه طارم شش رویه برافتد
اندیش از آن روز که از زلزله‌ی صور *** منشق شود این گنبد و آن خشت زر افتد
تا چند تو را از هوس زلف دلارام *** بر طشت زر از دانه‌ی عبهر دُرر افتد
زآن زلف پریشان مشو انجم صفت از مهر *** کآن زلف نه شامیست که گرد سحر افتد؟
جادوی سیاهیست که از جنبش بادی *** از کنگره‌ی ماه نگونسار در افتد
ابروش کمانیست که هر تیر کزو جست *** تا سینه خبردار شود بر جگر افتد...
تا تنگ‌های لعل شد بر تخت مینا ریخته *** بر روی روز از زلف شب مشک است هر جا ریخته
در کام دیو هفت سر بین لعبتان سیمبر *** خاک سیه زین غم نگر بر فرق دنیا ریخته
مه در نسیج یک شبه بزاز سیمابی کله (3) *** یک زرد فوطه ته به ته هنگام سودا ریخته
این چنگ بین مصبوغ دف از بیت مطرب در شرف *** بل ماهی‌ای دان کز صدف گوهر براعضا ریخته (4)
موی سر غول است شب یا موی مرغول است شب *** بل مشک محلول است شب بر دشت و صحرا ریخته
شب زنگی‌ای سیمین سرش بَچگانِ روی اندر برش *** وز زعفرانی معجرش شد آبِ دیبا ریخته
اطفال بین زرین سلب در مهد مینا خشک لب *** وز مهرشان پستان شب شیر مصفا ریخته
بین زنگی و رومی به هم این در دق و آن در ورم *** وز حلقشان هر صبحدم زین غصه صفرا ریخته
زرین صدف تا دربره است نقره به عنبر همسره است *** وز ابر دریا پُر دُر است لؤلؤ به هرجا ریخته ...

پی‌نوشت‌ها:

1. تذکره‌ی مخزن الغرائب.
2. رجوع کنید به فهرست نسخ خطی فارسی کتابخانه ملی پاریس، و دیوان بدر چاچی.
3. «بزار سیمابی کله» کنایه از آفتاب است.
4. مقصود از چنگ هلال، و از دف آفتاب، و از بیت مطرب خانه‌ی زهره است و شرف مقابل هبوط و مقصود در این جا موقعی است که آفتاب در برج میزان باشد که زمان اعتدال خریفی است. در نسخه‌ها به جای «مصبوغ» «مصنوع» هم دیده می‌شود.

منبع مقاله :
ترابی، سیّدمحمد؛ (1392)، نگاهی به تاریخ و ادبیات ایران (جلد اول) (از روزگار پیش از اسلام تا پایان قرن هشتم)، تهران، انتشارات ققنوس، چاپ اول



 

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
play_arrow
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
play_arrow
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
play_arrow
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
play_arrow
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم
play_arrow
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم
ورود ترامپ به فیلیپین برای شرکت در نشست آسه‌آن + فیلم
play_arrow
ورود ترامپ به فیلیپین برای شرکت در نشست آسه‌آن + فیلم
آتش گرفتن یک نفتکش متخلف در سواحل عمان + فیلم
play_arrow
آتش گرفتن یک نفتکش متخلف در سواحل عمان + فیلم
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم + فیلم
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم + فیلم
ناگفته‌هایی از برنامه روزانه و ساده‌زیستی رهبر شهید انقلاب + فیلم
play_arrow
ناگفته‌هایی از برنامه روزانه و ساده‌زیستی رهبر شهید انقلاب + فیلم
لحظه برخورد تسبیح پرتاب‌شده به چشم پاپ در مراسم عشای ربانی در پرو + فیلم
play_arrow
لحظه برخورد تسبیح پرتاب‌شده به چشم پاپ در مراسم عشای ربانی در پرو + فیلم
روایت سیدمحمود علوی از لحظات تدفین رهبر انقلاب در حرم امام رضا (ع) + فیلم
play_arrow
روایت سیدمحمود علوی از لحظات تدفین رهبر انقلاب در حرم امام رضا (ع) + فیلم
سخنگوی ارتش: تنگه هرمز فقط با پذیرش شروط ۷ گانه ایران باز می‌شود + فیلم
play_arrow
سخنگوی ارتش: تنگه هرمز فقط با پذیرش شروط ۷ گانه ایران باز می‌شود + فیلم
لاوروف: آمریکایی‌ها جرئت جنگ با روسیه را ندارند + فیلم
play_arrow
لاوروف: آمریکایی‌ها جرئت جنگ با روسیه را ندارند + فیلم
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
play_arrow
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب