آيت الله

يا آية الله، عنواني تفخيمي که در قرن اخير از سوي شيعيان ايران به مقامات عالي روحانيت که داراي رتبه‌ي اجتهاد و صلاحيت فتوي و مرجعيت هستند داده شده است. آيت (الآية) در لغت به معني نشانه و علامت و عبرت و عمارت چشمگير و معجزه و هر امر شگفت‌انگيز است. آيات قرآن که هر يک نشان اعجاز کلام الهي است- جمله يا جزيي از سوره‌هاي قرآن است که به استناد روايات و تشخيص قراء سبعه بر حکم يا مطلب مستقلي دلالت دارد. جمع آيت آيات و آي و آياي و جمع الجمع آن آياء است. آيت الله يعني نشانه‌ي خداوند يا معجزه‌ي الهي که اشاره به مقام شامخ علم و تقواي مجتهد بزرگ مرجع تقليد دارد. ظاهراً نخستين عالمي که در جهان تشيع لقب «آيت الله» گرفت، علامه حلي (م726ق) بود، ولي اين عنوان تا قرن چهاردهم هجري براي ديگران تداولي نداشت. در واقع عنوان آيت الله براي مراجع تقليد و مجتهدين بزرگ در تاريخ عناوين و القاب علماي تشيع به کلي تازگي دارد. در مسأله‌ي امتياز تنباکو (1307ق) که مراجع تقليد در عراق و ايران رهبري مخالفان استبداد سلاطين قاجار و مبارزه با دادن امتياز به بيگانگان را به عهده گرفتند و براي نخستين بار پيروزي ملت را سبب شدند، لقب آيت الله به مجتهدان مبارز داده شد و به ويژه ميرزاي شيرازي، رهبر نهضت، به آيت الله شيرازي شهره يافت، بعداً اين لقب به دو رهبر روحاني مشروطيت، سيد عبدالله بهبهاني و سيدمحمد طباطبائي اختصاص يافت و اين دو به «آيتين» يا دو آيت (الله) اشتهار يافتند. از آن پس اين عنوان به بسياري از مجتهدان بزرگ ديگر- حتي به آنان که در امور سياسي مداخله نمي‌کردند و يا به علماي درگذشته- نيز اطلاق شد و کم کم قبول عام يافت. با اين همه در کتب تراجم هنوز اين عنوان تداول نداشت و کمتر به کار مي‌رفت. در کتاب گرانقدر ريحانة الادب في تراجم المعروفين بالکنية و اللقب، تأليف ميرزا محمدعلي مدرس، تنها عالمي که با لقب آيت الله عنواني يافته است، شيخ عبدالکريم حائري يزدي است و از آية الله حلي نيز به علامه حلي ارجاع داده شده است. در کتاب الکني و الالقاب شيخ عباس قمي نيز لقب آيت الله مدخل هيچ نامي قرار نگرفته است و تنها در مطاوي کتاب (چنانکه از فهرست اعلام مفصلي که بعداً براي اين کتاب تهيه شده برمي‌آيد)، به آيت الله شيرازي (ميرزاي شيرازي) و آيت الله سيد ابوالحسن اصفهاني برمي‌خوريم. سابقاً علماي بزرگ شيعه را برحسب مراتبي که داشتند با القاب تفخيمي مختلف مي‌ناميدند. محمدبن يعقوب کليني، نخستين مرجع بزرگ تشيع و مصنف الکافي را ثقةالاسلام مي‌خواندند. در زمان صفويه لقب صدر العلماء و صدرالصدور و ملاباشي و شيخ الاسلام به مقامات عالي روحانيت اطلاق مي‌شد. ظاهراً نخستين عالم شيعي که لقب حجةالاسلام يافت شيخ علي بن عبدالعالي کرکي معروف به محقق ثاني (م940ق) است که اين لقب را شاه طهماسب به او داد.
در عصر جديد آيت الله نخست براي همه‌ي مجتهدان طراز اول و مراجع تقليد به کار مي‌رفت. ولي بعد از آن که آيت الله بروجردي (م1340ش) بر مسند مرجعيت نشست، براي امتياز او که مرجع کل بود، از ساير مراجع تقليد، وي را با خطاب «آيت الله العظمي» ممتاز ساختند. اينک به مجتهدان طراز اول و مراجع تقليد صاحب «رساله» که قبول عام يافته‌اند آيت الله العظمي خطاب مي‌شود و مجتهداني که صلاحيت مرجعيت و فتوي دارند، ولي مقلد (به فتح لام) نيستند و «رساله» ندارند، آيت الله ناميده مي‌شوند. مقام فروتر از آيت الله، حجة الاسلام است که عامه‌ي مدرسين و طلاب فاضل را به اين لقب مي‌نامند. عنوان ثقة الاسلام در مرحله‌ي پايين‌تر قرار دارد و به طلاب گفته مي‌شود.
کتابنامه: ريحانة الادب، 66/1-68؛ الکني و الالقاب، ج3، فهرست؛ تشيع و مشروطيت، 78 به بعد؛ روضات الجنات، 390 به بعد؛ مقاله‌ي «آيت الله» در دائرة المعارف اسلامي، پيوست شماره‌ي 1.
منبع مقاله :
گروه نويسندگان، (1391) دائرةالمعارف تشيع، تهران: حکمت، چاپ اول