درباره ي نويسنده ي اثولوجيا

درباره ي کتاب اثولوجيا، که در مقدمه ي مقاله « رساله اي از شيخ يوناني در بيان دو عالم روحاني و جسماني» مرقوم داشته ايد، بايد صريحاً عرض کنم که نظر اين جانب، به کلّي با نظرِ، به قول جناب عالي، محقّقان اروپايي و آمريکايي که گفته اند اثولوجيا ترجمه ي بخشهايي از نه گانه هاي ( تاسوعات) افلوطين يا شيخ يوناني است و حکماي اسلامي به غلط آن را به ارسطو نسبت داده اند، مخالف است و معتقدم اين نظر اشتباه بزرگي است که از سوي محققان تاريخ، نه محققان انديشه، به وجود آمده و دانشمندان معاصر اسلامي هم عموماً اين اشتباه را از معلمان فرنگي خود بدون بررسي کامل و صرفاً از روي حسن ظن به گويندگان تلقي به قبول کرده اند و اکنون به صورت قضاياي مشهورات در ميان گروه محققان تاريخ درآمده که طبيعتاً سخنان آنها را از وضع برهان به وضع مجادله متبدّل ساخته است.
سند ادعاي اين نگارنده بدين قرار است که اولاً، کتاب معروف اثولوجيا، که به قلم عبدالمسيح بن عبدالله بن ناعمة حِمصي به عربي ترجمه و به دست يعقوب ابن اسحق کندي ويرايش و اصلاح شده مستقيماً به ارسطو نسبت داده نشده و همان طور که در آغاز کتاب آمده است، اين اثر نوشته ي فرفوريوس است که صاحب يا مفسر ايساغوجي است و تفسيري از نظريه ي ارسطو در فلسفه خداشناسي است. آغاز کتاب مزبور بدين قرار است : «الميمر الاول من کتاب ارسطاطاليس الفيلسوف، المسمّي باليونانيه، اثولوجيا و هوالقول علي الرّبوبيه تفسير فرفوريوس الصوري...»
همان گونه که خوب ملاحظه مي شود، کتاب اثولوجيا تفسيري از کتاب يا بخش فلسفه ي خداشناسي ارسطوست که به قلم فرفوريوس صوري نگاشته شده و به قلم عبدالمسيح حِمصي به زبان عربي ترجمه شده و در دسترس متفکران و فيلسوفان اسلامي قرار گرفته است. و هيچ فيلسوفي اين تفسير فرفوريوس را نمي تواند با اين وضوح مستقيماً به متن سخنان يا نوشته هاي ارسطو نسبت دهد، مگر اين که آن فيلسوف يا آن متفکر آن قدر لاقيد و سهل انگار باشد که به صرف گفت و شنود اين و آن بسنده کرده و حتي به سرآغاز کتاب اثولوجياي فرفوريوس هم مراجعه نکرده باشد. اگر مي بينيم که در برخي از متون فلسفه اسلامي مانند اسفار و ديگر کتاب هاي گفته شده «قال الحکيم في کتاب اثولوجيا»، در صورتي که مقصود از آن همين تفسير فرفوريوس باشد، بدين معناست که ارسطو به نام تفسير يا از ديدگاه فرفوريوس، که به نام کتاب اثولوجياست، چنين و چنان گفته است به علاوه، اين ايراد محققان تاريخ به حکماي جليل القدر اسلامي منطقِ ما از گونه مغالطه ي «استعمال و نقل»(1) است که در منطق جديد آن را ذکر کرده اند. و اما اين پرسش که چگونه اين ايراد محققان فرنگ را به مغالطه استعمال و نقل تفسير کرده ايم مطلبي است که در کتاب علم حضوري به تفصيل شرح داده شده. همچنين، اگر محققان اروپايي نتوانسته اند اين تفسير فرفوريوس را که به اسم اثولوجيا ياtheology نوشته در ميان کتاب هاي او جست و جو کنند، اين نقص يا ايرادي تاريخي است که به اين محققان تاريخي وارد است نه به حکماي گرانقدر اسلامي.
در اين مقاله ديده شد که جناب عالي آرزو کرده ايد که کتاب ترجمه شود. اما اين نگارنده، برخلاف آرزوي جناب عالي، خوشوقتم که اين کتاب تاکنون ترجمه نشده و در دست دانشجويان فلسفه قرار نگرفته است؛ زيرا اگر اين کتاب بسيار مهم و شريف هم مانند کتاب هاي مهم و معروف فلسفه ي غربي به زبان فارسي معاصر ترجمه ي بسيار نارسا و نامفهوم مي شد، مثل آن کتاب ها بي صورت و بي سيرت مي گرديد. بايد فيلسوفاني که همسطح مؤلفين کتاب هاي فلسفه اند اقدام به ترجمه ي اين کتاب ها کنند. درغير اين صورت، خوانندگان حتي اگر فيلسوف کامل هم باشند، دچار همان سرگيجه و نابساماني اي مي شوند که ابن سينا مي گويد در فلسفه خواني خود دچار آن شده بود. سخن درباره ي کتاب شريف اثولوجيا بسيار است؛ اگر فرصت مي يافتم، مفصلاً مي گفتم، و اکنون بهتر است به همين اندازه بسنده کنم.

پي‌نوشت‌:

1-use and mention

منبع مقاله:
حائري يزدي، مهدي، (1384)، جستارهاي فلسفي (مجموعه مقالات)، تهران: مؤسسه پژوهشي حکمت و فلسفه ايران، چاپ اول.