اخلاق و توصیه‌ها
امام حسن عسکری علیه السلام فرمودند:
دَخَلَ علی بن محمّدٍ علیهما السلام على مَریضٍ من أصحابهِ و هو یبکی و یجزَعُ من المَوتِ ، فقالَ لَهُ: یا عبدَ اللّهِ، تَخافُ من المَوتِ لأنّک لا تَعرِفُهُ، أ رأیتُک إذا اتَّسَختَ و تَقَذّرتَ و تَأذَّیتَ مِن کثرَةِ القَذَرِ و الوَسَخِ علَیک و أصابَک قُروحٌ و جَرَبٌ و عَلِمتَ أنّ الغَسلَ فی حَمّامٍ یزیلُ ذلک کلَّهُ أ ما تُریدُ أن تَدخُلَهُ فَتَغسِلَ ذلک عنک؟ أ وَ ما تَکرَهُ أن لا تَدخُلَهُ فیبقى ذلک علَیک؟ قالَ: بلى یا بنَ رسولِ اللّهِ. قالَ: فذاک المَوتُ هو ذلک الحَمّامُ، و هو آخِرُ ما بقِی علَیک مِن تَمحیصِ ذُنوبِک و تَنقِیتِک مِن سَیئاتِک، فإذا أنتَ وَرَدتَ علَیهِ و جاوَزتَهُ فقد نَجَوتَ مِن کلِّ غَمٍّ و هَمٍّ و أذىً، و وصَلتَ إلى کلِّ سُرورٍ و فَرَحٍ، فسَکنَ الرّجُلُ و استَسلَمَ و نَشِطَ و غَمَّضَ عینَ نَفسهِ و مضى لِسَبیلهِ.
امام هادى علیه السلام نزد یکى از اصحاب خود که بیمار بود رفت. او مى گریست و از مردن بی‌تابى مى کرد. حضرت به او فرمودند: اى بنده خدا! تو از مرگ مى ترسى چون آن را نمى شناسى. اگر بدن تو چندان کثیف و چرکین شود که از شدّت چرک و کثافت، آزرده شوى و بدنت پر از زخم شود و گال بگیرى و بدانى که اگر در حمّامى خودت را بشویى همه آنها از بین مى رود، آیا دوست ندارى به آن حمّام بروى و چرک و کثافت ها را از خودت بشویى؟ یا دوست دارى حمّام نروى و به همان حال باقى بمانى؟ عرض کرد: چرا، یا بن رسول اللّه [دوست دارم حمّام بروم]. حضرت فرمودند: این مرگ همان حمّام است و آخرین گناهان و بدى هاى وجود تو را پاک و تمیز مى‌کند. پس، هرگاه وارد آن [حمّام روح] شدى و از آن گذشتى از هر گونه غم و اندوه و رنجى رهایى مى یابى و به همه گونه خوشى و شادمانى مى رسى. در این هنگام، آن مرد آرام گرفت و تن به مرگ سپرد و حالش جا آمد و چشم خود را بست و جان داد.
معانی الاخبار: ج ۱، ص ۲۹۰
در حدیث آمده است:
کَانَ عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا السَّلاَمُ إِذَا أَدْخَلَ اَلْمَیِّتَ اَلْقَبْرَ قَامَ عَلَى قَبْرِهِ ثُمَّ قَالَ « اَللَّهُمَّ جَافِ اَلْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ صَعِّدْ عَمَلَهُ وَ لَقِّهِ مِنْکَ رِضْوَاناً ».
امام سجّاد علیه السلام هنگامى که میت را وارد قبر مى‌کرد، این دعا را مى‌خواندند: « اَللَّهُمَّ جَافِ اَلْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ صَعِّدْ عَمَلَهُ وَ لَقِّهِ مِنْکَ رِضْوَاناً ».
مستدرک الوسایل، ج 2، ص 340
امام سجاد علیه السلام فرمودند:
أشَدُّ ساعاتِ ابنِ آدمَ ثلاثُ ساعاتٍ: السّاعَةُ التی یعاینُ فیها ملَک المَوتِ، و السّاعَةُ الّتی یقومُ فیها مِن قَبرِهِ، و السّاعَةُ التی یقِفُ فیها بینَ یدَی اللّهِ تبارک و تعالى، فإمّا إلَى الجَنّةِ، و إمّا إلَى النّارِ.
سخت‌ترین ساعات بنی‌آدم در سه جا است:‌ ساعتی که مَلَک‌الموت (حضرت عزرائیل علیه السلام) را می‌بیند و هنگامی که از قبر بیرون می‌آید و زمانی در برابر خدای تبارک و تعالی (جهت محاکمه و دادرسی) قرار می‌گیرد.
الخصال: ص ۱۱۹
امام علی علیه السلام فرمودند:
اُوصیکم بذِکرِ المَوتِ و إقلالِ الغَفلَةِ عنهُ، و کیفَ غَفلَتُکم عمّا لَیس یغفِلُکم، و طَمَعُکم فیمَن لَیس یمهِلُکم ؟! فکفَى واعِظا بمَوتى عاینتُموهُم.
شما را سفارش مى کنم که به یاد مرگ باشید و از آن کمتر غفلت ورزید. چگونه از چیزى غافلید که او از شما غافل نیست و چگونه به کسى چشم طمع دوخته اید که به شما مهلت نمى دهد! مردگانى که مشاهده کرده اید خود واعظانى هستند که شما را از هر واعظى بى نیاز مى کنند.
نهج البلاغه: خطبه ۱۸۸
امام علی علیه السلام فرمودند:
اِحذَروا عِبادَ اللّهِ المَوتَ و قُربَهُ، و أعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ، فإنّهُ یأتی بأمرٍ عَظیمٍ و خَطبٍ جَلیلٍ، بخَیرٍ لا یکونُ مَعهُ شَرٌّ أبدا، أو شَرٍّ لا یکونُ مَعهُ خَیرٌ أبدا، فمَن أقرَبُ إلَى الجَنّةِ مِن عامِلها ؟! و مَن أقرَبُ إلَى النّارِ مِن عامِلها؟!
اى بندگان خدا! از مرگ و نزدیکى آن برحذر باشید و ساز و برگش را فراهم آورید؛ زیرا که مرگ، امرى عظیم و حادثه اى بزرگ با خود مى آورد، یا خیرى مى آورد که با آن هیچ شرّى نیست، یا شرّى مى آورد که همراهش هیچ خیرى نیست. پس، چه کسى به بهشت نزدیکتر از کسى است که براى آن کار مى کند و چه کسى به دوزخ نزدیکتر از کسى است که براى آن مى کوشد!
نهج البلاغه: نامه ۲۷
امام علی علیه السلام فرمودند:
لو أنّ أحَدا یجِدُ إلَى البَقاءِ سُلَّما أو لِدَفعِ المَوتِ سَبیلاً لَکانَ ذلک سُلَیمانَ بنَ داودَ علیه السلام، الّذی سُخِّرَ لَهُ مُلک الجِنِّ و الإنسِ، مَع النُّبُوَّةِ و عَظیمِ الزُّلفَةِ، فلَمّا استَوفى طُعمَتَهُ و استَکمَلَ مُدَّتَهُ رَمَتهُ قِسِی الفَناءِ بنِبالِ المَوتِ، و أصبَحَتِ الدِّیارُ مِنهُ خالِیةً، و المَساکنُ مُعَطَّلَةً، و وَرِثَها قَومٌ آخَرونَ.
اگر بنا بود کسى براى ماندن [در این دنیا] نردبانى بیابد، یا براى دور کردن مرگ [از خود] راهى پیدا کند، آن کس بى گمان سلیمان بن داوود علیه السلام بود که بر جنّ و انس پادشاهى مى کرد و از مقام نبوّت و منزلت والایى برخوردار بود. امّا چون روزىِ خویش را به کمال و تمام دریافت کرد و مدّت عمرش به سر آمد، کمان هاى نیستى تیرهاى مرگ را به سوى او نشانه رفتند و خانه ها از او خالى شد و مسکن ها بى صاحب ماند و مردمانى دیگر وارث آنها شدند.
نهج البلاغه: خطبه ۱۸۲
امام علی علیه السلام فرمودند:
اعلَمْ یا بُنَی أنَّک إنّما خُلِقتَ للآخِرَةِ لا للدُّنیا، و للفَناءِ لا للبَقاءِ، و للمَوتِ لا للحَیاةِ، و أنَّک فی قُلعَةٍ و دارِ بُلغَةٍ و طَریقٍ إلَى الآخِرَةِ، و أنّک طَریدُ المَوتِ الّذی لا ینجو مِنهُ هارِبُهُ، و لا یفوتُهُ طالِبُهُ، و لا بُدَّ أنّهُ مُدرِکهُ، فکن مِنهُ على حَذَرٍ أن یدرِکک و أنتَ على حالٍ سَیئةٍ، قد کنتَ تُحَدِّثُ نفسَک مِنها بالتَّوبَةِ فیحولُ بینَک و بینَ ذلک، فإذا أنتَ قد أهلَکتَ نفسَک.
بدان اى فرزندم! که تو در حقیقت، براى آخرت آفریده شده اى نه براى دنیا، براى رفتن نه براى ماندن، براى مردن نه براى زیستن. تو در منزلگاهى کوچ کردنى و در سرایى ناپایدار و عاریتى و در راه آخرت هستى. تو فرارى و تعقیب شده مرگ هستى؛ مرگى که نه گریزنده اش را از چنگ آن رهایى است و نه جوینده اش از دست او به در رود، بلکه ناگزیر به او مى رسد. پس، بترس از اینکه مرگ، تو را به هنگامى در رسد که در حال گناهى باشى که خودت را به توبه از آن وعده مى دادى و او نگذارد توبه کنى و آن گاه است که خود را به هلاکت در افکنده اى.
نهج البلاغه: نامه ۳۱