سهم ایرانیان در فرهنگ عربی

ایرانیان در قرنهای نخستین هجری با علاقه‌ای خاص در ادبیات عرب و نظم و نثر آن غور می‌کردند تا جایی که هم به پژوهش در علوم ادبی عربی می‌پرداختند و هم در شعر و نثر عربی آن گرانبهایی به وجود می‌آوردند. کاتبان و
شنبه، 13 تير 1394
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
سهم ایرانیان در فرهنگ عربی
 سهم ایرانیان در فرهنگ عربی

 

نویسنده: دکتر سیدمحمد ترابی




 

ایرانیان در قرنهای نخستین هجری با علاقه‌ای خاص در ادبیات عرب و نظم و نثر آن غور می‌کردند تا جایی که هم به پژوهش در علوم ادبی عربی می‌پرداختند و هم در شعر و نثر عربی آن گرانبهایی به وجود می‌آوردند. کاتبان و نویسندگان این عهد که معمولاً از میان ایرانیان انتخاب می‌شدند طبقه خاصی را تشکیل می‌دادند و از اصول و قواعد ایرانی تقلید می‌کردند و هم آن‌ها بودند که برای انشاء و ترسّل عربی آداب و رسومی ترتیب دادند.
جبلة بن سالم که کاتب هشام بن عبدالملک مروان بود و شاگرد او عبدالحمید کاتب و دوست عبدالحمید یعنی عبدالله بن مقفّع از نخستین افراد برجسته‌ی این طبقه بودند. برای آن‌ها و مخصوصاً عبدالحمید این افتخار بس است که گفته‌اند: «بُدِءَتِ الکِتابَةُ بِعَبدٍ الحَمید و خُتِمَت بِابنِ العَمید» یعنی کتابت در زبان عربی با عبدالحمید کاتب آغاز شد و با ابن العمید به پایان آمد. این سخن را هم ثعالبی نقل کرده است و هم دیگران. بدیهی است که در این میان قرآن که کلام مُنزل است یک استثناست. حسن سهل سرخسی وزیر مأمون و عبدالحمید کاتب برای کتابت شرایطی را ذکر کرده و از آن جمله فراگرفتن تاریخ ایران و مقداری از اطلاعات مربوط به فرهنگ ایرانی را برای هر نویسنده ضرور دانسته‌اند. مثلاً گفته‌اند، کاتب باید‌ اندرزهای بزرگمهر و اردشیر بابکان و سخنان انوشیروان و شاپور و پرویز، و علوم و اطلاعات ایرانیان را از حفظ داشته باشد و از آن‌ها در نویسندگی استفاده کند. ترجمه کتاب های پهلوی به عربی که بیش‌تر در مسائل ادبی و تاریخی بود و غالب آن‌ها با توجه به اصول بلاغت نگارش یافته بود مانند آیین نامه و خداینامه و کلیله و دمنه و غیره سبب ایجاد تحول عظیمی در مفاهیم و مضامین ادب عربی گردید و آن را از انحصار چند خطبه و چند نامه کوتاه و کم ارزش بیرون آورد و در الفاظ و اندیشه‌ها توسعی ایجاد کرد و سرانجام به پدید آمدن سبک ساده و مرسل انجامید که مهم‌ترین مرحله تکامل نثر عربی و وسیله آمادگی آن برای بیان مفاهیم علمی و ادبی شد.

اگرچه بنابه قول ثعالبی کتابت عربی با عبدالحمید آغاز گشت اما کسی که بیش از همه در این تحول عظیم در نثر عربی سهم دارد روزبه پسر دادویه معروف به عبدالله بن مقفع (106 - 142 هـ) است که به ادبیات پهلوی و عربی هر دو آگاه بود و کتاب های معتبری را مانند گاهنامه، آیین نامه، خداینامه، کلیله و دمنه، نامه‌ی تنسر، کتاب التاج، کتاب مزدک و ... از پهلوی به عربی برگردانید و در فصلاحت و بلاغت و جَزالت کلام به حدی بود که آثارش همواره مثل اعلای بلاغت شمرده شد. وی معتقد بود که کاتب باید الفاظ ساده را انتخاب کند و از لفظ های سست و دور از فصاحت دوری جوید. او که با ابوجعفر منصور آشنایی یافت و گویا برای او ترجمه می‌کرد در سال 142 به اشاره آن خلیفه‌ی حیله گر احمق و به دست سفیان بن معاویه عامل بصره به اتهام زندقه به وضعی بسیار فجیع و وحشیانه کشته شد.

یکی دیگر از نویسندگان بزرگ ایرانی در قرن سوم هجری ابوحنیفه احمدبن داود دینوری است که در نحو و لغت و ادب و هندسه و حساب و نجوم و روایت استاد بود. از تألیف های او الاخبار الطوال از همه مشهورتر است. دیگر ابوعبدالله محمد بن قتیبه دینوری (213 - 276 هـ) از مؤلفان و دانشمندان بزرگ در دانش‌های ادبی و دینی و صاحب کتاب‌های ادب الکاتب و الشعر و الشعرا و معانی الشعر و عیون الاخبار است. از این میان سه کتاب نخست در ادبیات و کتاب اخیر از مأخذهای مشهور در مطالب تاریخی است. از دیگر نویسندگان مشهور ایرانی نژاد این دوره، که در غنی ساختن ادب عربی سهم دارند، می‌توان از سهل بن هارون دشت میشانی و محمد بن جریر طبری مؤلف تاریخ الرسل و الملوک و واقدی مؤلف کتاب الفتوح نام برد.
در شعر عربی هم ایرانیان سهم بسزایی دارند. از میان ایرانیان تازی گوی این عهد کسانی مانندِ اسمعیل بن یسار نسائی و برادرانش ابراهیم و محمد، بشّاربن بُرد نخارستانی (م 167 هـ) صاحب سبک خاصی در قصیده سرایی از درآمیختن معانی غزلی با معانی شعر مدحی، ابونواس حسن بن هانی خوزستانی، ابوالعتاهیه اسمعیل بن قاسم و المتوکلی ابراهیم ممشاد اصفهانی همه از شاعران زبردست بودند و در شعر عربی مقامی بلند دارند.
منبع مقاله :
ترابی، سیّدمحمد؛ (1392)، نگاهی به تاریخ و ادبیات ایران (جلد اول) (از روزگار پیش از اسلام تا پایان قرن هشتم)، تهران، انتشارات ققنوس، چاپ اول



 

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
تفاوت استراتژی و تاکتیک در علوم ژئوپلیتیک و روابط راهبردی
تفاوت استراتژی و تاکتیک در علوم ژئوپلیتیک و روابط راهبردی
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
play_arrow
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
music_note
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
play_arrow
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
play_arrow
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
play_arrow
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
play_arrow
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
play_arrow
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
play_arrow
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
play_arrow
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
play_arrow
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد
play_arrow
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد