سهم ایرانیان در فرهنگ عربی

ایرانیان در قرنهای نخستین هجری با علاقه‌ای خاص در ادبیات عرب و نظم و نثر آن غور می‌کردند تا جایی که هم به پژوهش در علوم ادبی عربی می‌پرداختند و هم در شعر و نثر عربی آن گرانبهایی به وجود می‌آوردند. کاتبان و
شنبه، 13 تير 1394
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
سهم ایرانیان در فرهنگ عربی
 سهم ایرانیان در فرهنگ عربی

 

نویسنده: دکتر سیدمحمد ترابی




 

ایرانیان در قرنهای نخستین هجری با علاقه‌ای خاص در ادبیات عرب و نظم و نثر آن غور می‌کردند تا جایی که هم به پژوهش در علوم ادبی عربی می‌پرداختند و هم در شعر و نثر عربی آن گرانبهایی به وجود می‌آوردند. کاتبان و نویسندگان این عهد که معمولاً از میان ایرانیان انتخاب می‌شدند طبقه خاصی را تشکیل می‌دادند و از اصول و قواعد ایرانی تقلید می‌کردند و هم آن‌ها بودند که برای انشاء و ترسّل عربی آداب و رسومی ترتیب دادند.
جبلة بن سالم که کاتب هشام بن عبدالملک مروان بود و شاگرد او عبدالحمید کاتب و دوست عبدالحمید یعنی عبدالله بن مقفّع از نخستین افراد برجسته‌ی این طبقه بودند. برای آن‌ها و مخصوصاً عبدالحمید این افتخار بس است که گفته‌اند: «بُدِءَتِ الکِتابَةُ بِعَبدٍ الحَمید و خُتِمَت بِابنِ العَمید» یعنی کتابت در زبان عربی با عبدالحمید کاتب آغاز شد و با ابن العمید به پایان آمد. این سخن را هم ثعالبی نقل کرده است و هم دیگران. بدیهی است که در این میان قرآن که کلام مُنزل است یک استثناست. حسن سهل سرخسی وزیر مأمون و عبدالحمید کاتب برای کتابت شرایطی را ذکر کرده و از آن جمله فراگرفتن تاریخ ایران و مقداری از اطلاعات مربوط به فرهنگ ایرانی را برای هر نویسنده ضرور دانسته‌اند. مثلاً گفته‌اند، کاتب باید‌ اندرزهای بزرگمهر و اردشیر بابکان و سخنان انوشیروان و شاپور و پرویز، و علوم و اطلاعات ایرانیان را از حفظ داشته باشد و از آن‌ها در نویسندگی استفاده کند. ترجمه کتاب های پهلوی به عربی که بیش‌تر در مسائل ادبی و تاریخی بود و غالب آن‌ها با توجه به اصول بلاغت نگارش یافته بود مانند آیین نامه و خداینامه و کلیله و دمنه و غیره سبب ایجاد تحول عظیمی در مفاهیم و مضامین ادب عربی گردید و آن را از انحصار چند خطبه و چند نامه کوتاه و کم ارزش بیرون آورد و در الفاظ و اندیشه‌ها توسعی ایجاد کرد و سرانجام به پدید آمدن سبک ساده و مرسل انجامید که مهم‌ترین مرحله تکامل نثر عربی و وسیله آمادگی آن برای بیان مفاهیم علمی و ادبی شد.

اگرچه بنابه قول ثعالبی کتابت عربی با عبدالحمید آغاز گشت اما کسی که بیش از همه در این تحول عظیم در نثر عربی سهم دارد روزبه پسر دادویه معروف به عبدالله بن مقفع (106 - 142 هـ) است که به ادبیات پهلوی و عربی هر دو آگاه بود و کتاب های معتبری را مانند گاهنامه، آیین نامه، خداینامه، کلیله و دمنه، نامه‌ی تنسر، کتاب التاج، کتاب مزدک و ... از پهلوی به عربی برگردانید و در فصلاحت و بلاغت و جَزالت کلام به حدی بود که آثارش همواره مثل اعلای بلاغت شمرده شد. وی معتقد بود که کاتب باید الفاظ ساده را انتخاب کند و از لفظ های سست و دور از فصاحت دوری جوید. او که با ابوجعفر منصور آشنایی یافت و گویا برای او ترجمه می‌کرد در سال 142 به اشاره آن خلیفه‌ی حیله گر احمق و به دست سفیان بن معاویه عامل بصره به اتهام زندقه به وضعی بسیار فجیع و وحشیانه کشته شد.

یکی دیگر از نویسندگان بزرگ ایرانی در قرن سوم هجری ابوحنیفه احمدبن داود دینوری است که در نحو و لغت و ادب و هندسه و حساب و نجوم و روایت استاد بود. از تألیف های او الاخبار الطوال از همه مشهورتر است. دیگر ابوعبدالله محمد بن قتیبه دینوری (213 - 276 هـ) از مؤلفان و دانشمندان بزرگ در دانش‌های ادبی و دینی و صاحب کتاب‌های ادب الکاتب و الشعر و الشعرا و معانی الشعر و عیون الاخبار است. از این میان سه کتاب نخست در ادبیات و کتاب اخیر از مأخذهای مشهور در مطالب تاریخی است. از دیگر نویسندگان مشهور ایرانی نژاد این دوره، که در غنی ساختن ادب عربی سهم دارند، می‌توان از سهل بن هارون دشت میشانی و محمد بن جریر طبری مؤلف تاریخ الرسل و الملوک و واقدی مؤلف کتاب الفتوح نام برد.
در شعر عربی هم ایرانیان سهم بسزایی دارند. از میان ایرانیان تازی گوی این عهد کسانی مانندِ اسمعیل بن یسار نسائی و برادرانش ابراهیم و محمد، بشّاربن بُرد نخارستانی (م 167 هـ) صاحب سبک خاصی در قصیده سرایی از درآمیختن معانی غزلی با معانی شعر مدحی، ابونواس حسن بن هانی خوزستانی، ابوالعتاهیه اسمعیل بن قاسم و المتوکلی ابراهیم ممشاد اصفهانی همه از شاعران زبردست بودند و در شعر عربی مقامی بلند دارند.
منبع مقاله :
ترابی، سیّدمحمد؛ (1392)، نگاهی به تاریخ و ادبیات ایران (جلد اول) (از روزگار پیش از اسلام تا پایان قرن هشتم)، تهران، انتشارات ققنوس، چاپ اول



 

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
روز تکریم مادران و همسران شهدا؛ از ادای دین نمادین تا مسئولیت اجتماعی
روز تکریم مادران و همسران شهدا؛ از ادای دین نمادین تا مسئولیت اجتماعی
از اسنپ‌شاپ بخر، شانسِ بُردن فولکس ID.4 رو بالا ببر!
از اسنپ‌شاپ بخر، شانسِ بُردن فولکس ID.4 رو بالا ببر!
ایثار یا خود فراموشی؟ الگوی فاطمی براساس قرآن و روایات
ایثار یا خود فراموشی؟ الگوی فاطمی براساس قرآن و روایات
پس از حذف فیزیکی ولی فقیه، نوبت حذف اسلام سیاسی است
play_arrow
پس از حذف فیزیکی ولی فقیه، نوبت حذف اسلام سیاسی است
فریب روباه دم بریده را نخورید...!
play_arrow
فریب روباه دم بریده را نخورید...!
کراکت سیب‌زمینی قلبی با مرغ و پنیر 🧡
play_arrow
کراکت سیب‌زمینی قلبی با مرغ و پنیر 🧡
چه می کنیم!؟
play_arrow
چه می کنیم!؟
حجت الاسلام والمسلمین احمد اولیایی در جمع عزاداران فاطمی _ فاطمیه 1405 _ بیت الزهراء
music_note
حجت الاسلام والمسلمین احمد اولیایی در جمع عزاداران فاطمی _ فاطمیه 1405 _ بیت الزهراء
روضه خوانی حجت الاسلام والمسلمین حسینی نژاد - فاطمیه 1405
music_note
روضه خوانی حجت الاسلام والمسلمین حسینی نژاد - فاطمیه 1405
آیا ژن‌ها سرنوشت اخلاقی ما را تعیین می‌کنند؟ مرز وراثت و انتخاب
آیا ژن‌ها سرنوشت اخلاقی ما را تعیین می‌کنند؟ مرز وراثت و انتخاب
تصاویر خارق‌العاده از شکار مزدوران سعودی توسط تک تیراندازان یمنی
play_arrow
تصاویر خارق‌العاده از شکار مزدوران سعودی توسط تک تیراندازان یمنی
ایران، گورستان پهپادهای آمریکا
play_arrow
ایران، گورستان پهپادهای آمریکا
دستگیری باند گروگان‌گیری اتباع خارجی و آزادی ۲ گروگان
play_arrow
دستگیری باند گروگان‌گیری اتباع خارجی و آزادی ۲ گروگان
قرائت پاسخ رهبر شهید انقلاب به نامه حداد عادل درباره اهدای کتابخانه شخصی وی به بنیاد دایرةالمعارف انقلاب اسلامی
play_arrow
قرائت پاسخ رهبر شهید انقلاب به نامه حداد عادل درباره اهدای کتابخانه شخصی وی به بنیاد دایرةالمعارف انقلاب اسلامی
تظاهرات دانشجویان در بروکسل در حمایت از فلسطین
play_arrow
تظاهرات دانشجویان در بروکسل در حمایت از فلسطین