سهم ابن سینا از شیمی

شیخ در دنباله تحقیقات و تجارب جابربن حیان و رازی اطلاعاتی درباره ی شیمی داشته، اما نه به اندازه دو دانشمند بالا. من باب مثال متذکر می گردیم: که شیخ در قانون از آهن، بوره (= بورق = Borax)، تنکار (= برات دو سدیم)، توتیا (= دود یا = Tutie)، زاج ها (= زاگها = Aluns = سولفات مضاعف پتاسیم و آلومینیم؛ زاج سبز = سولفات دوفر = Sulfatc de Fer...)، زرنیخ (= سولفور ارسنیک Sulfure d'Arsenic)، زنگار (= زنجار = اکسید مس)، سفید آب (= سپیداک = اسفیداج = کربنات دوپلمب)، شاذنج (شادنه = اکسید وفر = Hematite)، طلق (= تلک - Talc)، فولاد، قلع، لاجورد، مرداسنگ (= اکسید دوپلمب = مرداسنج = مرده سنگ)، مس، مغنیسیا (= سنگ مغناطیس)، نطرون (شوره ساغری سازی = Exhantalose )، نمک طعام، نوشادر (= کلرور دامونیوم)، نوره (= واجبی = Epilatoire) ، مرقشیشا (= Markasit = پیریت آهن = سنگ روشنائی)، حجر النور که مرقشیشای ذهبی و ایضاً مرقشیشای نقره ای و مسی نیز نزد قدما معروف و مشهور بوده است) و امثال آن ها را ذکر کرده و موارد استعمال آن ها را گفته، مخصوصاً درباره ی شیمی معدنی اطلاعات جالبی داشته است.
درباره ی جیوه گفته است: «که از ترکیب آن با گوگرد می توان شنگرف (= Sulfure de Mercure rouge= Cinabre ) تهیه و بالعکس از شنگرف ممکن است جیوه به دست آید، به شرح ایضاً درباره ی مسمومیت بخار جیوه نکاتی آورده و در طرز به دست آوردن زنگار را (= Vert de gris = Verdet) از مس و سرکه (اسید استیک) مشروحاً بیان کرده است.
اطلاعات شیخ درباره ی اکسیر اعظم و حجرالفلاسفه به اندازه ی رازی نیست و در آن چه که بدان معتقد بوده بیشتر به نظرات جابر متمایل است. این سینا را عقیده آن بود که برای تبدیل یک فلز به فلز دیگر لازم است که ترکیب عناصر آن تغییر یابد، اما چون از نسبت های بین عناصر هر فلز بی اطلاعیم پس نمی توانیم آن ها را به دستیاری وسائلی که کیمیاگران به کار می برند، به یکدیگر تبدیل کنیم.
به طور کلی اصولاً شیخ درباره شیمی اصول و عقاید کیمیاگران را قبول نداشته و در این راه هم زحمتی متحمل نگردیده است.
شیخ درباره معدن شناسی در کتاب شفا مطالبی متذکر گردیده که اطلاعات وسیعی در این باب داشته، که شرح و بسط جمیع مطالب آن از حوصله ی کتاب خارج است.
برای اطلاع کامل به معلومات طبی و علمی شیخ جز مطالعه کتب و آثار وی و تجزیه و تحلیل آن ها راهی نیست و این امر محتاج دقت و وقت وسیع می باشد. نه یک محقق بلکه محققان چند در علوم مختلف باید روزی به این موضوع صورت تحقیق دهند. به نظر این جانب مطالعه و تحقیق در قانون و چند اثر طبی شیخ اگر با کمال دقت انجام گیرد، ارج و مقام طبی شیخ به خوبی معلوم می شود. امید است همکاران و طالبان و عشاق علم پزشکی این کار خطیر را انجام دهند.
منبع :نجم آبادی، محمود؛ تاریخ طب در ایران پس از اسلام (از ظهور اسلام تا دوران مغول)، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ سوم 1375.