نویسنده: بهاءالدین خرمشاهی
ماکس پلانک (1858-1947) ، MAX PLANCK فیزیکدان آلمانی، کاشف کوانتوم عمل، که ثابت پلانک هم نامیده می شود. در کیل Kiel به دنیا آمد. در دانشگاه مونیخ و برلین فیزیک و ریاضیات خواند. بعد از اخذ درجه دکترا (1879) به تدریس فیزیک نظری پرداخت و سهم عمده ای در شناخت پدیده حرارت ایفا کرد. در سال 1900، کوانتوم عمل را کشف کرد. و به همین مناسبت جایزه نوبل در فیزیک (1918) به او تعلق گرفت. در سال 1912 دبیر دایمی آکادمی علوم پروس شد و این مقام را به استثناء چند وقفه کوتاه، مادام العمر حفظ کرد. و از نقش و نفوذ خود برای گسترش همکاریهای علمی بین المللی استفاده شایانی کرد. از سال 1930 تا 1935، رئیس موسسه قیصر ویلهلم شد که بعدها نامش به موسسه پلانک تبدیل یافت. از نظر سیاسی ابتدا محافظه کار و به ویلهلم وفادار بود، ولی با رژیم نازیها مخالفت کرد، و از اینشتین ابتدا دربرابر مخالفان علمی و سپس در برابر دشمنان سیاسی اش حمایت کرد. یک پسرش در جنگ اول، و پسر دیگرش به اتهام شرکت در سوء قصد نافرجام علیه جان هیتلر، کشته شد.
پلانک بنیاد پژوهشهایش را بر این عقیده نهاده بود که « در طبیعت حقیقتی وجود دارد که مستقل از محاسبه های آدمی است» و جستجو در طلب مطلق را والاترین هدف علم می دانست؛ و تلاشهای روزمره انسانها را در جنب آن نسبی می شمرد. یکی از اعتراضهای عمده او به عملکرد پوزیتیویسم فاقد نیروی محرکه لازم برای رهبری در طریقت تحقیق است. البته می تواند موانع را از سر راه بردارد، ولی نمی توند آنها را به عوامل مولد تبدیل کند. زیرا همواره نظربه گذشته دارد. ولی لازمه پیشرفت، تعاطی افکار و تداعی اندیشه ها و کند و کاوهای نوینی است که صرفاً بر نتایج محاسبات مبتنی نباشد. » خود او پژوهشهای نوین مهمی در زمینه خواص حرارت و ساختمان اتم و آنتروپی انجام داد.
کشف کوانتوم عمل، نه فقط مباحثات تخصصی فیزیکی دامنه داری برانگیخت؛ بلکه اعتقاد فلسفی به وجود یک جهان حقیقی خارجی ـ که بر طبق قوانین و نوامیس لایتغیر عمل می کند ـ را نیز تقویت کرد.
پلانک هرگز تفسیر پوزیتیویستی نظریه کوانتوم را نپذیرفت؛ و برخلاف پوزیتیویستها، به وجود خارجی و عینی قوانین طبیعی معتقد بود. و برآن بود که قوانین طبیعت ساخته و پرداخته ذهن آدمی نیستند، بلکه عوامل خارجی ما را به قبول این قوانین وامی دارد. بعضی از این قوانین، از جمله قانون « کمترین کوشش» ، حاکی از وجود یک نظم معقول جهانی است و نشان دهنده عقل فعالی است که بر طبیعت حکم می راند. به نظر او بین دین و علوم طبیعی نه فقط تناقض نیست بلکه می توانند در تکمیل و تهذیب یکدیگر موثر باشند.
منبع: خرمشاهی، بهاءالدین، (1382) ، پوزیتیوسم منطقی(رهیافتی انتقادی) ، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نخست 1361.
