اهمیت جرجانی علاوه بر این که طبیبی ماهر بود و کتبی ارزنده در علم طب نگاشت، در نوآوری هایی است که در پزشکی به جهان اسلام عرضه کرد. او با تألیف کتاب دانشنامه ی گونه ی ذخیره ی خوارزمشاهی در موضوع پزشکی دانشنامه نگاری پزشکی را بنیاد نهاد؛ سنتی که بعدها در قرن 18و 19 در اروپا رواج یافت (شازده احمدی، ص 831). پیش از این، در لابه لای مطالب، به نمونه هایی از نوآوری های جرجانی اشاره شده است، اما در این جا برخی دیگر از نوآوری های او را بر می شماریم:
1. جرجانی فواید اعضای بدن حیوانات را در پزشکی مطرح کرد و در انتهای کتاب نهم ذخیره بخشی را به نام منافع اعضا اختصاص داد که پیش از او چنین کاری نشده بود.
2. جرجانی برای نخ بخیه، علاوه بر ابریشم که قبلاً مرسوم بود، موی خرگوش را پیشنهاد کرد و آن را به کار برد. او در کتاب خود نیز علت استفاده از موی خرگوش را بیان کرده است (همان، ص832).
3. نظریه ی جدید کاهش وزن که امروزه بسیار بدان توجه می شود، یعنی تأثیر رژیم غذایی و ورزش، به صورت توأمان، از نوآوری های جرجانی است.
4. درمان سرطان که تا آن زمان و حتی امروزه، از بیماری های خانمان برانداز است، با پیشنهادهای سودمند جرجانی راهی جدید یافت و آن توجه به انتشار بیماری (متاستاز) و تشخیص و جراحی به موقع سرطان بود. جرجانی هزار سال پیش از طب نوین، انتشار سرطان را مطرح کرد که در صورت دیرکرد در درمان حادث می شود. او برای زخم های سرطانی ترکیبی از توتیا، اسفیداج، و صبر را که در هاون سربی کوبیده می شود تجویز کرد.
5. تقسیم داروها به سه دسته ی داروهای معدنی، گیاهی و حیوانی از نوآوری های جرجانی است (همان، ص832-833).
6. در جهان پزشکی، علل انتخاب نبض شریان رادیال مچ دست برای معاینه ی نبض بیمار نخستین بار در کتاب ذخیره آمده، با این توضیح که : «از جمله چیزهایی که از تندرستی و بیماری مردم نشان می دهد نبض است که نشان او درست و بی شبهت باشد. از بهر آن که او از دل خبر دهد و مبدأ قوت نیروی حیاتی دل است» (همان جا؛ ماستری فراهانی، ص 648).
7. جرجانی به خوبی بیماری های کزاز و طاعون را می شناخت و علائم آن ها را در کتابش شرح کرده بود. این علائم در کتاب های معاصر نیز، بعد از گذشت هزار سال، پذیرفتنی است و به همان صورت ذکر می شود (شازده احمدی، ص 834-835).
8. جرجانی در ذخیره بیماری جذام را بهتر و دقیق تر از ابن سینا شرح کرده و در این باره آورده است: «هرگاه لختی سودا در یک اندام یا در یک جایی از بدن گرد آید، علت سودایی در آنجا تولد کند، هر گاه خلط سودایی در همه ی تن پراکنده شود جذام تولد کند». جرجانی راه های انتقال بیماری را در مجاورت با بیماران، هوای آلوده، و ابتلای مادرزادی دانسته و پانزده علامت در توصیف آن آورده است (همان، ص 836).
9. جرجانی از اولین پزشکانی است که کشیدگی غیرارادی عضلات را به عنوان علامت مننژیت توصیف کرد و اهمیت معاینه ی مردمک چشم را در تشخیص بیماری و مرگ مطرح کرد (صفر اف. ص809).
10. جرجانی نخستین پزشکی بود که علائم مشخصه ی بیماری تومور غشای نازک و سخت مغزی را توصیف کرد(همان جا).
/م
