مسأله طفيلي گري

 free rider problem
نام معمايي در فلسفه ي سياسي هنجاري و نيز در تحليل سياسي و سياست گذاري است. فرض كنيد يك نفر سوار اتوبوس درون شهري شود بدون آن كه كرايه بپردازد يا راننده مچش را بگيرد. كجاي اين كار اشتباه است و درباره ي آن چه بايد كرد؟
شايد اين گونه برداشت شود كه عمل فوق قابل تعميم به همگان نيست؛ زيرا اگر همه از پرداخت كرايه سر باز زنند، كالاي عموميِ خدمات اتوبوس راني ديگر وجود نخواهد داشت. اما مسائل مربوط به طفيلي گري دقيقاً زماني بروز مي نمايند كه ديگران بهاي كالاي عمومي را مي پردازند و طفيلي به صورت انگل از آنها استفاده مي كند. گذشته از اين، طفيلي مستقيماً به كسي زيان نمي رساند: خدمات اتوبوس راني بدون او هم ادامه پيدا مي كند و عمل او از ميزان كالاي موجود براي ديگران نمي كاهد.
از نظر عده اي ( همچون اچ. ال. اِي. هارت ) طفيلي گري چيزي شبيه اصل انصاف را مطرح مي كند، بدان معني كه اگر از محل يك تلاش دسته جمعي چيزي نصيب من شود، انصاف حكم مي كند كه من هم در آن كار دسته جمعي مشاركت جويم. به نظر مي رسد كه اصل انصاف دربردارنده ي آرمان همبستگي اجتماعي و به هم پيوستگي زندگي افراد است و به مثابه معياري هنجاري براي نقد طفيلي گري عمل مي كند. در مقابل، نوزيك و ديگر ليبرتارين ها بر آن اند كه اگر كالايي به نحوي از انحا طلب نشده باشد تعهدي هم براي مشاركت در تهيه ي آن وجود نخواهد داشت.
مسائل مربوط به طفيلي گري در كنار مجموعه ي مسائل ديگري مطرح مي شوند كه فلاسفه ي سياسي به آنها علاقه مندند. اين مسائل زماني مطرح مي شود كه روند تأمين كالاهاي جمعي يا اقدامات جمعي را اشخاصي كه مي توانند با هزينه ي كم سود زياد به دست آورند مختل مي كنند. مثلاً كارگري كه عضو اتحاديه ي كارگري نيست و از اعتصاب خودداري مي كند ولي از افزايش دستمزدهاي ناشي از اعتصاب بهره مند مي شود، ماليات گريزاني كه از خدمات عمومي بهره مي برند، دوچرخه سواري كه در خلال مسابقه در آخر دسته حركت مي كند [ تا از باد پناه گيرد ] و در دور آخر جلو مي زند. در همه ي مثال هاي بالا، مسئله ي عدم انصاف مطرح است وف رصتي براي كشف راه حل هاي هنجاري و راهبردي به دست مي آيد؛ راه حل هايي مانند: ايجاد روحيه ي گروهي عليه تقلب، شرافت در ميان دزدان، اصول اخلاقي در مسابقات دوچرخه سواري، يا سنت هاي همبستگي اتحاديه اي. گاهي اوقات اين موارد شامل مجازات هايي عليه طفيلي گري هم مي شوند. البته اين مسائل هنوز لاينحل مانده اند.
منبع مقاله:
پايك، جان، (1391)، فرهنگ اصطلاحات فلسفه ي سياسي، مترجمان: سيد محمدعلي تقوي- محمدجواد رنجكش، تهران: نشر مركز، چاپ اول.