نويسنده: مصطفي دلشاد تهراني
شرح گزاره هاي نامه 53 نهج البلاغه
« وَ الوَاجِبُ عَلَيکَ أن ... وَ تَجتَهِدَ لِنَفسِکَ فِي اتِّبَاعِ مَا عَهِدتُ إِلَيکَ فِي عَهدِي هذَا. »و بر تو بايسته است که بکوشي در پيروي آن چه در اين عهدنامه بر عهده ي تو نهادم.
پذيرفتن مسئوليت در هر مرتبه اي، همراه است با متعهد شدن به مجموعه اي از تعهدات، که بخشي از آن نسبت به مسئولان بالاتر و سازمان است؛ و بدون پاسداشت اين تعهّدات و عمل کردن به تمام آن ها، نمي توان انتظار پيشرفت کامل و دست يابي به اهداف را داشت. امام علي (ع) در پايان عهدنامه ي مالک اشتر، در اين باره، يادآوري کرده و فرموده است:
« وَ الْوَاجِبُ عَلَيْکَ أَنْ تَتَذَکَّرَ مَا مَضَي لِمَنْ تَقَدَّمَکَ مِنْ حُکُومَةٍ عَادِلَةٍ، أَوْ سُنَّةٍ فَاضِلَةٍ، أَوْ أَثَرٍ عَنْ نَبِيِّنَا - صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ - أَوْ فَرِيضَة فِي کِتَابِ اللهِ، فَتَقْتَدِيَ بِمَا شَاهَدْتَ مِمَّا عَمِلْنَا بِهِ فِيهَا، وَ تَجْتَهِدَ لِنَفْسِکَ فِي اتِّبَاعِ مَا عَهِدْتُ إِلَيْکَ فِي عهْدِي هذَا، وَاسْتَوْثَقْتُ بِهِ مِنَ الْحُجَّةِ لِنَفْسِي عَلَيْکَ، لِکَيْلاَ تَکُونَ لَکَ عِلَّةٌ عِنْدَ تَسَرُّعِ نَفْسِکَ إِلَي هَوَاهَا. » (1)
و بر تو بايسته است که آن چه را که [ سرپرستان ] بيش از تو انجام داده اند، به يادآوري، از زمامداري دادگرانه، يا سنّتي نيکو، يا اثري که از پيامبر ما - که درود خدا بر او و خاندانش باد - رسيده، يا واجبي بيان شده در کتاب خدا. پس اقتدا کني بدانچه ديدي ما بدان رفتار کرديم، و بکوشي در پيروي آن چه در اين عهدنامه بر عهده ي تو نهادم. و من در آن حجّت خود را بر تو استوار داشتم، تا چون نفس تو خواهد در پي هواي خود رود، تو را بهانه اي نَبُوَد.
بهترين برنامه ها، دستورالعمل ها، و قوانين تا زمانيکه در قالب گفتار و نوشتار است، در همين حدّ است؛ و تا زماني که تلاشي متعهّدانه براي اجرا و برپايي آن ها صورت نگيرد، آن چه بايسته است، به عمل در نمي آيد، و در نتيجه دستيابي به اهداف هم بي معنا مي گردد. اميرمؤمنان علي (ع) از کارگزار خود مي خواهد که عهدنامه را متعهدّانه بپذيرد، و در راه تحقق آن تلاش نمايد. بيان امام (ع) ناظر بر اين است که چنين تلاشي جز با تکيه به تعهّدات انساني و الهي، و رويکردهاي پاک از خواسته هاي نفساني به بر و بار نمي نشيند؛ (2) و نيز نمي توان با قانون گريزي و نپذيرفتن سلسله مراتب سازماني، و بدون اطاعت و پيرويِ قانوني، اهداف سازماني را پيش برد و به نتيجه رسيد. اميرمؤمنان علي (ع) در اين باره فرموده است:
« أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ لِي عَلَيْکُمْ حَقّاً، وَ لَکُمْ عَلَيَّ حَقٌّ... وَ أَمَّا حَقِّي عَلَيْکُمْ فَالوَفَاءُ بِالبَيْعَةِ، وَالنَّصِيحَةُ في الْمَشْهَدِ وَ الْمَغِيبِ، وَ الْإِجَابَةُ حِينَ أَدْعُوکُمْ، وَالطَّاعَةُ حِينَ آمُرُکُمْ. » (3)
مردم، بي گمان مرا بر شما حقّي است، و شما را بر من حقّي است ... و امّا حقّ من بر شما عبارت است از: وفاداري به بيعت و پيماني که بسته ايد، و خيرخواهي و انتقاد در نهان و آشکار، و پذيرش دعوتم چون شما را فراخوانم، و فرمان بردنم آن هنگام که فرمانتان دهم.
وفاداري به تعهّدات، و خيرخواهي و انتقاد در نهان و آشکار، و بيان مسائل براي رفع اشکالات، و مشارکت پذيري و فرمانبرداري صحيح، حقوقي است که امام (ع) براي زمامداران و مسئولان بر مي شمرد؛ و هر شخصي با کم ترين دقّت در مي يابد که اين امور هر چند با عنوان حقوق زمامداران و مسئولان بر مردمان و اداره شوندگان مطرح شده است، ولي خواست امام (ع) از اين حقوق، تأمين منافع دنيا و آخرت مردمان و اداره شوندگان است، و اين امور حقوقي است در اختيار زمامداران و مسئولان براي خدمتگزاري به مردمان و اداره شوندگان، زيرا وفا کردن آنان به بيعت، بيانگر پايبندي ايشان به مقرّرات و قوانين و تقواي در امور است، و نيز حفظ روحيه ي خيرخواهي و انتقاد و مشارکت در کارها که ضامن سلامت و قوّت امور است، و فرمانبرداري در آن چه حق است که تأمين کننده ي کرامت و سعادت ايشان است. (4) بي گمان چون مسئولان به خوبي امانتداري و خدمتگزاري نمايند، و مردمان حقوق آنان را پاس دارند، روابط و مناسبات در يک سازمان، آن سان مي گردد که بايسته و شايسته است. در نگاه اميرمؤمنان علي (ع) بي اعتنايي به اين دو امر و سبک شمردن امانتداري و خدمتگزاريِ مردمان، و نيز ناراستي روا داشتن با مسئولان، تباه کننده ترين عامل در نظام اداري است. (5) امام علي (ع) در نامه اي در اين باره چنين هشدار داده است:
« وَ مَنِ استَهَانَ بِالأمَانَةِ، وَ رَتَعَ فِي الخِيَانَةِ، وَ لَم يُنَزِّه نَفسَهُ وَ دِينَهُ عَنهَا، فَقَد أحَلَّ بِنَفسِهِ الذُّلَّ وَ الخِزيَ فِي الدُّنيَا، وَ هُوَ فِي الآخِرَةِ أذَلُّ وَ أخزَي. وَ إِنَّ أعظَمَ الخِيَانَةِ خِيَانَةُ الأمَّةِ، وَ أفظَعَ الغِشِّ غِشُّ الأئِمَّةِ. » (6)
هر که کار امانت [ مسئوليت ] را سبک بشمارد، و در آن خيانت روا دارد، و جان و دين خود را از خيانت پاک ننمايد، در اين جهان، درِ خواري و رسوايي را به روي خويش بگشايد، و به آخرت خوارتر و رسواتر درآيد؛ و بزرگ ترين خيانت، خيانت به مردمان است، و زشت ترين دغلکاري، ناراستي کردن با زمامداران.
پي نوشت ها :
1- نهج البلاغه، نامه ي 53.
2- دلالت دولت، ص 703.
3- همان، خطبه ي 34.
4- نک: کمال الدين ميثم بن علي ميثم البحراني، شرح نهج البلاغة، دفتر تبليغات اسلامي، قم، 1363ش. ج 2، صص 83-84.
5- ارباب امانت، ص 106.
6- نهج البلاغه، نامه ي 26.
دلشاد تهراني، مصطفي؛ (1390)، رايت درايت: اخلاق مديريتي در عهدنامه ي مالک اشتر، تهران: انتشارات دريا، چاپ اول
