تاریخ دودمانی

نویسنده: یونس فرهمند

الذخیرة السنیّة فی التاریخ الدولة المرینیة العبد الحقّیّة (1) از جمله تواریخ دودمانی مهم در باب مرینیان است که از نظر موضوع، محتوا، اسلوب و حتی منابع، با آن کتاب پیوستگی و تشابهات بسیار دارد و اگرچه نویسنده آن کاملاً شناخته شده نیست و گاه آن را در شمار نوشته‌های مجهول المؤلف قرار می‌دهند، (2) اما قرائتی قوی در دست است که احتمال می‌رود به دست ابن ابی زرع نگاشته شده باشد. موضوع کتاب، تاریخ مرینیان از آغاز تا دوره ابوسعید عثمان مرینی در ده باب به شیوه سالشمار (3) است که متأسفانه تنها شش باب (4) نخت آن اکنون در دست است. (5) مؤلف پس از مقدمه‌ای کوتاه، نخستین باب را به فضل و برتری مرینی‌ها بر دیگر اقوام، بررسی نسب، چگونگی انشعابات قبایل زناته و بنومرین و انتقال آنان از فلسطین به مغرب و سرانجام نبرد سرنوشت‌ساز «وادی نَکُور» در طریف که در آن مخدومان مؤلف بر دولت رو به زوال موحدین پیروز شده‌اند، اختصاص داده و آن را اراده محقق خداوند دانسته است. (6)
ابواب دیگر کتاب هر یک به شرح وقایع دوره امارت امرای مرینی اختصاص دارد. (7) وی این ابواب را از امارت عبدالحق مرینی آغاز کرده و با ذکر جانشینان وی، کتاب را تا دوره ممدوح خویش، ابوسعید عثمان به پایان آورده است. در این ابواب، نخست نام کامل امیر مرینی، کنیه، نام مادر، سال وفات و صفات خَلقی و خُلقی (8) و نحوه دستیابی به قدرت (9) و مهم‌ترین حوادث سیاسی- اجتماعی دوره حکومتی و گاه فهرستی از قضات، حُجّاب، وزرا، کُتاب، و عُمّال آنان را آورده و سپس از مآثر و مفاخر هر یک سخن گفته است. قابل ذکر است هر باب با توجه به اقتدار و جایگاه هر یک از امرا در رویدادها و تحولات تاریخی دوره خویش، با دیگر باب‌ها متفاوت است. (10) از این‌رو، تنها باب ششم کتاب که در آن از یعقوب بن عبدالحق و حوادث حکومتی دوره او سخن رفته، بیش از نیمی از مطالب کتاب را به خود اختصاص داده است. (11)
اندیشه مؤلف و روح حاکم بر کتاب با دیگر نوشته‌های دودمانی، تفاوت قابل ملاحظه‌ای ندارد و جانبداری و مبالغه در تبجیل و تجلیل مرینی‌ها و تقبیح دشمنان و مخالفان آنان در جای جای کتاب مشهود است؛ (12) با این همه از خلال مقدمه، مؤلف می‌توان فهمید که در استفاده از منابع و روایات شفاهی خود سختگیر و دقیق بوده است و اگرچه هدفش را جاودان ساختن محاسن و مناقب و فتوحات «دولت سعیده مرینیه عبدالحقیه» دانسته، اما تأکید کرده که «آنچه در این موضوع از آن یاد خواهم کرد، مبتنی است بر مشاهدات و نوشته‌هایم و نیز آنچه از مشایخ قابل اعتماد و علمای ثقه در تاریخ و آشنا به انساب برگرفته‌ام». (13)
برخلاف تواریخ دودمانی که غالباً به سبب نزدیکی مورخ به دربار و اشتمال بر مطالبی (14) در تشکیلات سیاسی دولت و گاه نکات ارزشمندی در اوضاع داخلی دربار، بس مهم می‌نماید، الذخیرة جز ارائه فهرستی از اسامی رجال حکومتی، (15) تقریباً به طور کامل از این‎‌گونه مطالب خالی است، اما از نظر تنوع اطلاعات گونه‌گون و احتوا، بر موضوعات متعدد تاریخی غیرمرتبط با مرینی‌ها، بر تواریخ دودمانی برتری دارد و برخلاف ظاهر نام کتاب، مؤلف هرگز خود را به تاریخ بنومرین محدود نکرده است. (16)

نمایش پی نوشت ها:
1- ابن ابی زرع، همان، ص12.
2- نک: زرکلی، ج8، ص307.
3- نک: ابن ابی زرع، همان، ص38-58، 60-63، 66-84 و جمـ .
4- ابن ابی زرع، همان، ص12.
5- همو، ص163؛ برای اطلاع از نسخ خطی آن نک: همو، ص7.
6- همو، ص26.
7- نک. همو، ص12.
8- همو، ص64.
9- همو، ص85 .
10- همو، ص87-91.
11- قس: همو، باب دوم، ص30-35 باب ششم، ص84-165 .
12- همو، ص84 تا 165.
13- همو، ص11.
14- نک: همو، ص11، 13، 15، 22، 28 و جمـ .
15- به عنوان نمونه، نک: همو، ص 64، 86.
16- نک: ادامه این بحث و اشارات مؤلف به دولت‌های متقارن با مرینیان.