میرزا حبیب اصفهانی

کتاب سرگذشت حاجی بابای اصفهانی
(ḤABIB EṢFAHĀNI)
میرزا حبیب اصفهانی؛ شاعر ایرانی، متخصص دستور زبان و مترجمی بود که بیشتر عمر خود را در تبعید و درشهر عثمانی ترکیه سپری کرد(93-1835). در شهر بن منطقه بختیار نشین ایران ودرتاریخ1258ه.ش/1835 دیده به جهان گشود. تحصیلات مقدماتی اش را پیش از سفر به تهران در شهر سامان آغاز کرد. از آنجایی که میرزاحبیب یک نویسندۀ پرکار ومترجم دو زبان فارسی وترکی بود؛ به سبب کتاب دستور زبان فارسی خود، دستور سخن، به شهرت رسید. این کتاب در ابتدا در تاریخ 1872/1289در استانبول به چاپ رسید وبه عنوان اوّلین قواعد نظام بند زبان فارسی مورد توّجه قرار گرفت وبرای آثار بعدی نیز به عنوان الگو از آن استفاده می شد. بعد از آن به منظورتحصیل در رشته ادبیات عرب و فقه اسلامی4سال رادر بغداد گذراند .در سال 1866دوباره به تهران بازگشت،امّا به سبب اینکه یکی از اشعارش محمد خان سپهسالار را مورد تمسخر قرار می داد و او را متّهم به ارتداد از دین می کرد(Sanjabi, p. 252) ؛ خیلی زود مجبوربه فرار از ایران شد.
وی بلافاصله بعد از رسیدن به استانبول، در جستجوی پناهندگی به صومعۀ فرانسوی پناه برد، امّا طولی نکشید که با اشخاص مهم سیاسی و ادبی همچون علی پاشا، صدر اعظم، و احمد وفیق پاشا مترجم آثار مولیربه زبان ترکی، آشنایی پیدا کرد. او به کمک این اشخاص موفّق شد تا به عنوان معلّم زبان های فارسی و عربی در مدرسۀ مکتب سلطانی در گالاتا مشغول به کار شود. بعدها به مقام بازرس وزارت آموزش و پرورش عثمانی منصوب شد. موفّقیّت های ادبی اش با انتخاب وی به عنوان عضو مجلس آسیاتیک به اوج رسید.
میرزاحبیب درسال 1893در بورسا فوت کرد ودر همان جا به خاک سپرده شد.
از آنجایی که میرزاحبیب یک نویسندۀ پرکار ومترجم دو زبان فارسی وترکی بود؛ به سبب کتاب دستور زبان فارسی خود، دستور سخن، به شهرت رسید. این کتاب در ابتدا در تاریخ 1872/1289در استانبول به چاپ رسید وبه عنوان اوّلین قواعد نظام بند زبان فارسی مورد توّجه قرار گرفت وبرای آثار بعدی نیز به عنوان الگو از آن استفاده می شد.
(Afšār, 1340 Š./1961, pp 496-97)
سایر آثار او دررابطه با قواعد زبان فارسی شامل دستورهای فارسی(استانبول1293/1876)، خلاصۀ رهنمای فارسی(استانبول؛1309/1891)، ممارست فارسی(استانبول؛1304/1886)، رهبر فارسی (استانبول؛1892/1310) وبرگ سبز(استانبول؛1886/1304) می شوند.
درمیان ترجمه های او آثاربرگردان شدۀ مولیر میزانتروپ (گزارش مردم گریز،استانبول،1875/1292) و ژیل بلاس که به عنوان اثر وی به دست محمدخان کرمانشاهی کفری در سال 1904منتشر شد. بااین حال، تأثیراصلی میرزا حبیب

بیشتر بخوانید: میرزا حبیب اصفهانی و «سرگذشت حاجی‌بابا»

بر نثر فارسی از ترجمه های آثار تخیّلی به زبان فارسی در سال 1886، از رمان جیمز موریر،سرگذشت حاجی بابای اصفهانی، نشأت می گیرد که در کلکته، لاهور و تهران به چاپ مجدّد رسید. (Sanjabi, p. 252) او همچنین یک اثر مرتبط با رسم و رسومات ملّی براساس برگردان عربی آن توسط رفعت التحطاوی (قرائب و قواعد ملل ((Ḡarāʾeb ʿawāʾed-e melal، استانبول؛ 1303/1866). میرزا حبیب همچنین با به چاپ رساندن دیوان اطعمه بسحق (ابواسحاق) ، دیوان اتامه (استانبول؛ 1302/1885) ودیوان البسۀ نظام الدین محمدقاری یزدی (استانبول؛ 1303/1886) علاقۀ خود به ادبیات کلاسیک فارسی به نمایش گذاشت.
او همچنین گلچینی از آثار عبید زاکانی (منتخبات عبید زاکانی، استانبول ؛ 1303/1886، با مقدمۀ فرانسوی از هنری فرته) و گلچینی از گلستان سعدی (منتخبات گلستان، استانبول؛ 1309/1892) تهیّه کرد. دیوان شعر میرزاحبیب (کتابخانۀ خانم بایزید) که در آن از نام مستعار "دستان" استفاده کرده است، هنوز به چاپ نرسیده است؛(Sanjabi, p. 268, n. 7) امّا چندی از اشعارفارسی او و همینطور چندنمونه از مقالات وی پیرامون تاریخچۀ تئاتر در روزنامۀ اختر به چاپ رسیده است.
میرزاحبیب همچنین شعر طنز 12 بیتی براساس هشتمین کنگرۀ بین المللی شرق شناسی در استکهام در تاریخ 1307/1889 سروده است. این شعر درابتدا در لیست برنامۀ شام تحت عنوان "منوی پیشنهادی هشتمین کنگرۀ بین المللی شرق شناسی" به چاپ رسید و در مجلّۀ "آینده" به دو زبان فارسی و فرانسه منتشر شد (Afšār, 1980, pp. 299-303).همچنین کتابخانۀ دانشگاه استانبول مجموعه ای از 12 دست نوشتۀ آثار او را که طی سال های 1300/1883 تا 1309/1892 نوشته شده بودند را دارد.
این مجموعه شامل مجموعۀ آثارو قواعد و مجموعۀ دلگشای زیبا می شود.
(Afšār, 1375 Š./1996).
"خط و خطاطان" (استانبول؛ 1305/18889) مهمترین اثر میرزاحبیب به زبان ترکی است که زندگی نامه و شرح حال خطاطان فارسی و ترکی را دربر می گیرد. وی یک ترجمۀ ترکی از ژیل بلاس و همینطور دیوان شعر خود را به زبان ترکی و یک تاریخچۀ به نظم درآمده از شهر عثمانی را در کارنامۀ خود دارد.