تبارشناسی در بوته نقد

نقد از موضع معرفت شناختی به معنای پرسش از نسبت میان تبیین‌های فوکو و واقعیت است.
چهارشنبه، 1 آبان 1398
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
تبارشناسی در بوته نقد
رویکرد تبارشناسی و پیش زمینه آن، رویکرد باستان شناسی به دلیل نگاه ویژه ای که به مسائل اجتماعی و فرهنگی دارند و نیز به دلیل ارائه منظرهایی جدید در پژوهش، از منظرهای مختلف دیگر، قابل نقد و ارزیابی اند. در این بخش، تبارشناسی از منظر مختار این نوشتار یعنی واقع گرایی سازه گرا مورد نقد و ارزیابی قرار می گیرد. در این راستا، ابتدا این منظر معرفت شناختی بطور مختصر بیان می شود و سپس تبارشناسی از زاویه نگاه این دیدگاه مورد نقد قرار خواهد گرفت. باید توجه داشت که با وجود مناقشه هایی که در ورود تبارشناسی به حوزه معرفت شناسی وجود دارد، باز هم می توان از موضعی معرفت شناسانه از نسبت میان یافته های تبارشناسی با واقعیت پرسش کرد. این پرسش معطوف به نسبت میان یافته ها و ادعاهای تبارشناسی با واقعیت‌هاست.
 
فوکو گرچه به تمایز افلاطونی اپیستمه و باور اعتقاد ندارد و معتقد است معرفتهای بشری همه آغشته به غریزه ها و اراده‌های به دانستن و از نوع باورند، اما به هر حال با رجوع به واقعیت تاریخی و به کارگیری آن در مقام شاهد ادعاهای خویش، نشان از دارا بودن ادرکات و نظرگاههای ویژه ای در مورد مسائل فردی و اجتماعی - همان واقعیتها۔ است. نقد از موضع معرفت شناختی به معنای پرسش از نسبت میان تبیین های فوکو و واقعیت است. پرسشی که طرح آن، صرفنظر از موضع هر دیدگاه با واقعیت، در مورد موضع آن رواست. اما در عین حال، این پرسش پاسخ های متفاوتی در پی دارد. در مرحله بعد، پاسخ آن دیدگاه بدین پرسش می تواند نشان از پذیرش نسبت مستقیم میان آن و واقعیت یا حاکی از نپذیرفتن این ارتباط و یا پذیرش نوعی ارتباط غیرمستقیم باشد. اما خود این پرسش از موضعی معرفت شناسانه صورت می گیرد.
 
این دیدگاه که منظر منتخب در نوشتار حاضر است، به خاستگاه معرفت شناختی و انسان شناختی ویژه ای تعلق دارد که از آن به عنوان "واقع گرایی سازه گرا" یاد شده و برای فهم متون اسلامی مورد استفاده قرار گرفته است (باقری، ۱۳۸۹). خاستگاه انسان شناختی این دیدگاه، عاملیت آدمی است. در این رویکرد، آدمی مولفهای فعال است که هویت خود را با عمل خویش و به وسیله تعامل با محیط پیرامونش رقم می زند. در جریان تکوین دانش نیز، آدمی فعال است و با ساختن سازه های متفاوت، سعی می کند واقعیت را فراچنگ خویش آورد. اما باید توجه داشت که تعبیر واقع گرایی سازه گرایانه، به طور عمده، در زمینه معرفت شناسی به کار می رود. هنگامی که ویژگی‌های علم با نظر به عالم مورد بررسی قرار می گیرد، جنبه‌های  دیگری از علم مشخص می شود که مربوط به ویژگی سازه گرایانه آن است.این دیدگاه که از نسبت ویژه ای میان واقع گرایی و سازه گرایی حکایت دارد در سالهای اخیر در اردوگاه واقع گرایان و جهت تعدیل موضوع آن به کار رفته است. افرادی چون فریتز والتر و خسرو باقری، نسخه های مختلفی از آن را ارائه کرده اند. در نوشتار حاضر نسخه ای از این دیدگاه مورد استفاده قرار گرفته که توسط خسرو باقری ارائه شده است. اما پیش از پرداختن به این دیدگاه و نحوه ترکیب واقع گرایی و سازه گرایی در آن، توضیح مختصری در مورد هر یک از این دیدگاهها ارائه خواهد شد.
 
در معرفت شناسی، مسأله معرفت می تواند از دو منظر مورد توجه قرار گیرد. از یک زاویه، دانش با نظر به معلوم و از زاویه دیگر، با نظر به عالم بررسی می شود. هنگامی که از منظر معلوم به معرفت یا علم توجه می کنیم، ویژگی هایی برای معرفت قابل ذکر است که در راس آنها می توان به اکتشافی بودن علم و مطابقت علم با واقع اشاره کرد. در ویژگی اکتشافی بودن علم، مراد آن است که «علم، ناظر به واقعیت "چیزی است. بر این اساس، هنگامی می توان از علم سخن گفت که "چیزی"، دانسته شود» (باقری، ۱۳۸۷، ص ۷۲). با توجه به همین شناخت واقعیت یک چیز معین است که میتوان برای علم، از ویژگی اکتشافی سخن گفت. بر این اساس، علاوه بر آن که در علم، واقعیت مستقلی - مستقل از انسان در مقام سوژه شناسنده برای معلوم در نظر گرفته می شود، دستیابی بدان واقعیت مستقل نیز ممکن به شمار می آید.
 
از این منظر، معیاری جهت هدایت جریان علم ورزی به ظهور می رسد که مطابقت باواقع نام دارد. این معیار که صدق و کذب داعیه های دانشی را مشخص می نماید، این داعیه ها را از زاویه میزان مطابقت و همخوانی با واقعیت مستقل از آدمی مینگرد و بر این اساس، صدق و کذب آنها را مشخص می سازد. به سخن دیگر، بر اساس این معیار «علم هنگامی که حاصل شود، مطابق با واقع است، و هنگامی که عدم مطابقت ملاحظه شود، در حکم آن است که در اصل، علمی حاصل نشده است») باقری، ۱۳۸۷، ص ۷۲).
 
از سوی دیگر، هنگامی که ویژگی‌های علم با نظر به عالم مورد بررسی قرار می گیرد، جنبه‌های  دیگری از علم مشخص می شود که مربوط به ویژگی سازه گرایانه آن است. در حالی که تاکید بر منظر معلوم در بررسی علم، بیشتر محصول علم ورزی را مد نظر قرار میدهد و مجوز ورود آن به دنیای علم را صادر می نماید، بررسی علم از منظر عالم، بیشتر بر فرایند ساخته شدن علم تاکید می ورزد و فارغ از محصول ساخته شده، چگونگی جریان تکوین آن را زیر نظر می گیرد. دو ویژگی عمده ای که به این جنبه مربوط می شوند عبارتند از ابداعی بودن علم و تناظر علم با نیازهای آدمی.
 
منبع: تبارشناسی و تعلیم و تربیت، نرگس سجادیه، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، تهران، 1394
تبلیغات در راسخون
مقالات مرتبط
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
play_arrow
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
play_arrow
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
play_arrow
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
play_arrow
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
play_arrow
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
play_arrow
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
play_arrow
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
play_arrow
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
play_arrow
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
play_arrow
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
play_arrow
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
play_arrow
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
play_arrow
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران