| بلبل به سر گلبن و بر شاخ ندا کرد | | تا باز فلک طبع هوا را چو هوا کرد |
| چون برگ پديد آمد پس راي نوا کرد | | بي برگ نوايي نزد از طبع به يک شاخ |
| از گرمي و تريش صبا همچو صبا کرد | | شاخي که ز سردي و ز خشکي شده بد پير |
| کامسال بهر شاخ يک آسيب صبا کرد | | از هيچ پدر هيچ صبي آن بنديدست |
| يک تابش خورشيد زرافزاي هبا کرد | | آن نقره که در مدت شش ماه نهاد ابر |
| و آن پيرهن گازري از خويش جدا کرد | | از رنگ رزان جامه ستد دشت و بپوشيد |
| او مرعوضش را ستد آن جامه عطا کرد | | تا داد لباس دگرش جوهر خورشيد |
| از ناميه هر شاخ و گيا راي نما کرد | | شد ناطقه بر نطق طرب گوي چو در باغ |
| آن کار که بس دون و حقيرست چرا کرد | | گر شاخ به يک جان نسبي دارد با ما |
| دو دست برآورد و چو ما قصد دعا کرد | | بي ميوه چنار از قبل شکر بهر باغ |
| شد شاخ توانگر ز چه رو پشت دوتا کرد | | درويش کند پشت دوتا بر طمع چيز |
| عالم همه خندان ز چه او قصد بکاکرد | | برابر همي خندد برق از پي آن کو |
| گويي که صبا حاملهي مشک و حنا کرد | | باد سحري گشت چنان خوش که هوا را |
| چرخ اين عمل از علم جمال الحکما کرد | | شد طبع هوا معتدل از چرخ تو گويي |
| وصف علو محمدتش کرد سزا کرد | | فرزانه عليبن محمد که اگر چرخ |
| چون بخت کفش را سبب عيش و غنا کرد | | آن ناصح اهل خرد و دين که طبيعت |
| راه در او را زره جهل رها کرد | | آن خواجه که از آز رهي گشت هر آنکو |
| چون آتش و چون آب و چو خاک و چو هوا کرد | | ايزد گهر لطف و سخا و هنرش را |
| جز کفر نينگاشت سخايي که ريا کرد | | جز بخل نپنداشت جهاني که عطا داد |
| آن کار که او نز پي ايزد به خلا کرد | | در فتنه فتد عالمي ار گردد ظاهر |
| برگفتهي من عقل يکي نکته ادا کرد | | از چرخ بهست او بگه جود و هم از چرخ |
| کاشنيد که او چرخ در جود چو لا کرد | | شکل دبران آنکه بر چرخ چولاييست |
| از نطق و کف آنجا که سخن گفت و سخا کرد | | پر کرد و تهي کرد سر از عقل و دل از آز |
| و آن کار که او کرد به تفهيم ذکا کرد | | هر کار که او ساخت به تعليم خرد ساخت |
| علمش چو فلک ساحت ارکان ضيا کرد | | عضوش همه از کون و فسادات طبيعي |
| کايزد علمت را چو نبي اصل شفا کرد | | اي حاذق ناصح به گه دانش بر خلق |
| از گردش خود قالب ادبار و عنا کرد | | شد علم تو جاني دگر آنرا که زمانه |
| کز سردي و خشکيش دواي تو جدا کرد | | دانم که اجل بيش نپيوست بر آن شخص |
| بي مرگ چو انگيختهي روز قضا کرد | | آنرا که ز بيماري علم تو برانگيخت |
| صد کر چو صدف علم چو درت شنوا کرد | | از کس نشنيدم بجز از حذق تو کامروز |
| بر عارضه آن کرد که بر سحر عصا کرد | | چون از کف موسي دم عيسي اثر تو |
| علم تو جهان را به صفت جنت ما کرد | | در جنت علت نبود ليک به دنيا |
| مر علم ترا ناسخ تاثير وبا کرد | | منسوخ شد از دهر وبا زان که خداوند |
| علت سببي کرد پسش مرگ قضا کرد | | داروت بدانکس نرسد کايزد بروي |
| خلق تو کم از مشک ختا گفت خطا کرد | | آن کس که به خوشي نه بخشگي به ستايش |
| چونان که چو دي رنج همه روي قفا کرد | | اقبال سوي پشت چو فردا همه رويست |
| تو عيش هني کردي و او کفر هبا کرد | | اديان به علي راست شد ابدان به تو زيراک |
| از ميوه جهاني را با برگ و نوا کرد | | اي آن شجر اندر چمن عمر که از جود |
| مر علم ترا با دگران مثل و سوا کرد | | دانا نکند کفر و جهالت به کسي کو |
| سر بانک و بقراط به خاشاک و گيا کرد | | لطفت به از آن کرد و کند کز سر حکمت |
| چون بود علي قسم شهنشاه علا کرد | | المنة لله که از دولت ناگه |
| اکنون که طبيبي چو تواش چرخ عطا کرد | | بي رنج بهشتي شد غزنين به تمامي |
| مجدود سنايي را با مجد و ثنا کرد | | هر چند صلتهاي تو اي قبلهي سنت |
| گرمي بخري اين خر کز بهر بها کرد | | اين گوهر کو سفت به نزديک تو آورد |
| مر ديدهي او را محل آب و گيا کرد | | با چشم بزرگيش نگر گرچه طبيعت |
| چونانک توانست بهر نوع وفا کرد | | هر چند ازين پيش به نزديک بخيلان |
| جز صدق نراند آنجا کز بخل هجا کرد | | جز کذب نگفت آنرا کز طبع ثنا گفت |
| از آفت ناشکري بر اهل سبا کرد | | از شکر بر خلق همان کرد که ايزد |
| گويي فلکم نايب و غمخوار و کيا کرد | | بي صله همي مدح نيوشند به شادي |
| دهر از قبل بيدرمي معدن دا کرد | | با اينهمه اي تاج طبيبان دل او را |
| چون علم تو درد همه آفاق دوا کرد | | از لطف دوايي بکن اين داء رهي را |
| چونان که عرب مر که و چه را من و ما کرد | | تا نزد عجم ما و من اقوال ملوک ست |
| بستان بقايت همه پر زيب و بها کرد | | پيوسته بهي بادت ازيرا که علومت |
| زيرا که بسي حاجت جود تو روا کرد | | حاجات تو همواره روا باد ز ايزد |
| نفي مرا شاهد اثبات کرد | | ثابت من قصد خرابات کرد |
| با دف و طنبور مناجات کرد | | با قدح و بلبله تسبيح کرد |
| مستي او دوش مکافات کرد | | آن خدمات من دل سوخته |
| بيدق او شاه مرا مات کرد | | نغمهي او هست مرا نيست کرد |
| اغلب انفاس مرا هات کرد | | تا که به من داد و گفت:«خذ» |
| روز و شب از راه کرامات کرد | | آنکه همي دعوي بر هر کسي |
| خاک گمان بر سر طامات کرد | | حال سنايي دل اهل خرد |
| دال دل خويش مباهات کرد | | با دل و با ديدهي چرخ فلک |
| راز دل خويش مقامات کرد | | ديدهي بردوخته چون برگشاد |
| پس بشد و قصد سماوات کرد | | بحر محيط او به يکي دم بخورد |
| زان همه شب دوش لباسات کرد | | دست به هم بر زد و ناگه به شوق |
| چاکر و شاگرد خرابات کرد | | بست در صومعه و خويش را |
| فضل برو سيد سادات کرد | | کشف که داند که کند آنکه او |
| صومعه پر هزل و خرافات کرد | | ماند سنايي را در دل هوس |