نسخ در آيه ي فيءِ

(مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاکِينِ وَ ابْنِ السَّبيلِ.)(1)
آن چه خداوند از اموال قريه ها و آبادي ها به پيامبرش ارزاني داشته است، پس آن اموال براي خداست و براي پيامبر و نزديکان او و براي يتيمان و بيچارگان و درماندگان راه است.

توجيه نسخ

مي گويند که قتاده بر نسخ شدن اين آيه قائل است و در توضيح آن چنين مي گويد: کلمه«فيَءِ» و کلمه«غنيمت» به يک معني است. بنابراين، در اين آيه که کلمه «في ء» به کار رفته است، همان احکام غنيمت را بيان مي کند و در اول اسلام غنايم را طبق مفهوم اين آيه تقسيم مي کردند و همه ي آن را در مواردي که در اين آيه شريفه آمده است، توزيع مي نمودند و به افرادي که در جنگ شرکت نموده اند، از غنايم، سهمي داده نمي شد مگر اين که يکي از مصاديق آيه باشد ولي بعداً اين آيه با آيه ي ديگري در سوره ي انفال، نسخ گرديد و يک پنجم غنائم به افرادي که در اين آيه آمده است، اختصاص يافت و چهار قسمت ديگرش براي رزمندگان در جنگ و سربازان مجاهد معين گرديد.(2)
آيه اي که در سوره ي انفال آمده است، اين است:
(وَ اعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ. )(3)
بدايند آن چه از راه غنيمت به دست آورده ايد يک پنجم آن براي خداست.
اين بود نظريه «قتاده» تنها طرفدار نسخ در اين آيه، ولي علما و محققين به اين نظريه اعتنايي نکرده و مي گويند: غنايمي که در جنگ به دست مسلمانان مي افتد موضوعاً غير از «فيءِ»، آن مالي را مي گويند که بدون جنگ از کفار به دست آمده است و غنيمت مالي را مي گويند که در جنگ از دشمن عايد شود.
بنابراين، مفهوم اين دو آيه منافاتي با هم ندارند تا يکي را ناسخ ديگري قرار دهيم و هر کدام حکم مستقل و جداگانه اي را در بردارد که در محل و مورد خود قابل اجرا و عمل است و نسخ نشده است.

نظر ما:

گفتار محققين در اين مورد درست و بجاست و جاي بحثي در آن نيست و در تأييد نظريه محققين مي گوييم: ادعاي نسخ آيه با سيره و روش پيامبر(صلي الله عليه و آله و سلم) سازگار نيست، زيرا در هيچ تاريخي نيامده که رسول خدا(صلي الله عليه و آله و سلم) غنايم جنگي را به خود و اقوامش اختصاص داده و به افرادي که در جنگ شرکت نموده اند، چيزي نداده باشد.
يکي ديگر از دلايل بطلان نسخ آيه اين است که: مي گويند سوره انفال قبل از سوره ي حشر نازل گرديده است، در صورتي که چنين نيست و لااقل مؤخر بودن سوره ي انفال مشکوک است. بنابراين، «غنيمت» که در سوره ي انفال است، از نظر نزول، بر آيه «فيء» که در سوره ي حشر مي باشد، مقدم است، در صورتي که بايد ناسخ، مؤخّر از منسوخ باشد نه مقدم بر آن، اين است که مي گوييم آن غنيمت نمي تواند ناسخ آيه مورد بحث ما که از نظر زمان نزول، مؤخّر بوده و يا احتمال تأخر آن در ميان هست، واقع شود.

پي نوشت ها :

1-حشر/7.
2- الناسخ و المنسوخ، نحاس، 221.
3- انفال/41.

منبع مقاله :
خوئي، حضرت آيت الله حاج سيدابوالقاسم خوئي(ره)(1385)، البيان في تفسير القرآن، ترجمه محمد صادق نجمي- هاشم هاشم زاده هريسي، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم