نویسنده: فائقه سرخوش
اساطیر موسوم به «نوستالژی بهشت» را می توان به دو مقوله تقسیم کرد؛ یک مقوله ی اسطوره هایی که از خویشی بینهایت نزدیکی که در آغاز، میان آسمان و زمین وجود داشته سخن می گوید.
و دوم مقوله ی اسطوره هایی که به شیوه های منسجم به ارتباط میان زمین و آسمان می پردازند
بشر پس از ساخت و پرداخت اساطیر دسته ی اول که مبنی بر خویشی نزدیک آسمان و زمین بود، دریافت که براستی دچار نوستالژی خاستگاه اصلی خود، آسمان، شده است. در مرحله بعدی تکاپوی ذهنی او منجر به پیدایش اساطیری شد که «نزدیکی آسمان و زمین را چنانچه در سر آغاز بود به یاری بالا رفتن از درختی، یا گیاه استوایی خزنده ای یا نردبانی، یا صعود از کوهی بیان می کرد.»
نمونه های جالبی از این اساطیر را به صورت روایات عامیانه در آفریقا می توان باز یافت: « پس از دوری آسمان از زمین زنها کوشیدند مشکل را حل کنند و چنین شد که از بچه ها خواستند همه ی دسته هاون های چوبی را گرد آوری کنند و بچه ها چنان کردند. پس زن ها دسته هاون ها را به یکدیگر بستند و دسته هاونی چنان بلند ساختند که تا نزدیکی آسمان می رسید!! تنها یک دسته هاون دیگر نیاز داشتند تا به آسمان دسترسی بیابند. اما دسته هاونی نیافتند. پیرزنی گفت: دسته هاون زیرین را بیاورند و بر فراز دسته هاونهای دیگر قرار دهند! چنان کردند و همه دسته هاونها فرو ریخت و مردمان بسیاری کشته شدند. این داستان شبیه داستان پیرزنی است که با بستن درختان به یکدیگر سودای صعود به آسمان را داشت.»
روایت چنین داستانهای عامیانه ای و یا وجود نمادهایی چون درخت کیهان که رمز محور کیهان است و زمین را به آسمان می پیوندد و یا درخت باژگون و شمع دان هفت شاخه، همچنین کوههای مقدسی که در اساطیر ملل مختلف از آن سخن می رود و غالباً در مرکز عالم تصور می شوند و یا ستونهایی سنگی که در اغلب مکانهای مقدس از جمله کلیساها و یا مناره های مسجد مسلمین یافت می شود، همه و همه نشان می دهد که انسان خاستگاهی، از سعادت، خود انگیختگی و آزادی لذت می برده است، که این لذت را در نتیجه هبوط از دست می دهد. یعنی در نتیجه ی آنچه به دنبال حادثه ی اسطوره ای، باعث گسستگی آسمان و زمین گردید.
زمانی که آسمان، به شکل ناگهانی از زمین جدا شد، یعنی زمانی که مانند دوران ما، دور از دسترس گردید؛ زمانی که درخت یا گیاه بالا رونده ای که زمین را به آسمان پیوند می داد بریده شد؛ یا کوهی که به آسمان می رسید، صاف گردید- آن زمان مرحله ی بهشتی پایان یافت و انسان وارد شرایط کنونی خود شد.» (1) با قرار گرفتن در چنین شرایطی بود که بشر دچار نوستالوژی شد و برای رهایی از آن متوسل به ساخت اساطیر دسته دوم یعنی اسطوره های پیوند مجدد آسمان و زمین شد.
پی نوشت ها :
1- اسطوره، رؤیا، راز/ 58
منبع مقاله: سرخوش، فائقه؛ (1389)، اسطوره ی آسمان و زمین زمین و آسمان در باور ایرانیان، تهران: ترفند 1389.
