عقل در برابر شوق

قبلا در یونان شعر در زمره هنرها به شمار نمی‌آمد، زیرا تصور بر این بود که بیش از اینکه موضوعی متعلق به قوانین و اصول باشد، موضوعی متعلق به الهام است.
چهارشنبه، 24 ارديبهشت 1399
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
عقل در برابر شوق
نویسندگان دوره یونانی‌گرایی و رومی با هم توافق داشتند که اندیشه در آفرینش شعری ضروری است. کراتس (Crates) اهل پرگاموم که یک رواقی بود، اعتقاد داشت که «فقط یک انسان فرزانه می‌تواند زیبایی شعری را بدون گمراهی ناشی از بی دقتی‌های زبانی بررسی نماید». سیسرو نوشت که «در تمام هنرها به چیزی نیاز داریم که به زبان رایج تدبیر (prudence) نامیده می‌شود». هوراس نوشت که عقل منبعی مناسب برای نوشتن است.
 
از سوی دیگر، اگر شاعر فاقد الهام باشد، عقل به تنهایی نمی‌تواند به او کمک کند. نویسندگان لاتینی و یونانی طبق عادت الهام را با واژه یونانی «شوق» بیان می‌کردند که نشان می‌داد دارای خاستگاهی الوهی است. در واقع، برخی از نویسندگان الهام را به عنوان امری فراطبیعی دانستند، اما برخی دیگر آن را تنها به عنوان تنش و تخیل درونی شاعر می‌دانستند که شبیه به حالتی است که به طور فراطبیعی برانگیخته شده است. افلاطون گرایان آن را به کنشی الوهی نسبت دادند؛ اپیکوریان آن را با عبارت علت‌های طبیعی تبیین می‌کردند. گروه اول اهمیت زیادی بدان می‌دادند و گروه دوم بیشتر به اندیشه و تدبیر تأکید می‌نمودند، اما روی هم رفته متفکران آن دوره در این مسئله که هر دو عنصر ضروری‌اند، توافق داشتند.
 
بسیاری از نویسندگان یونانی گرا شهود را به عنوان حالتی از تنش، هیجان و حتی جنون و جن زدگی می‌دانستند. اما کسانی نیز معتقد بودند که یک شاعر الهام شده، بایستی آرامش داشته باشد تا بتواند خشم آخیلس (Achilles) را باز نمایاند. سنکا معتقد بود، هر کس که خود را در درون هیجان و شوق هنری بیابد، چیزی بیشتر از آثار هیجان واقعی در خود خواهد یافت.
 

شهود در برابر قوانین

 قبلا در یونان شعر در زمره هنرها به شمار نمی‌آمد، زیرا تصور بر این بود که بیش از اینکه موضوعی متعلق به قوانین و اصول باشد، موضوعی متعلق به الهام است. اما یک تغییر دوگانه در دوران یونانی گرایی روی داد. نخست اینکه تصدیق شد که شعر مثل هنرهای دیگر تابع بسیاری از قوانین است. شبه لونگینوس معتقد بود که حتی تعالی نیز تابع قوانین است. دوم اینکه پژوهشگران دوره یونانی گرا یادآور شدند که اهمیت قوانین و اصول در شعر و هنر واقعا بیشتر از آنچه که قبلا فکر می‌کردند، نیست. کوئینتیلیان می‌گفت، Intuitus از اصول و قوانین تکنیکی، اهمیت بیشتری دارد. دیونوسیوس اهل هالیکارناسوس نوشت که آفرینش هنری وابسته به اصول منطقی نیست بلکه بر تخیل هنرمند و توانایی او بر یافتن راه حلی مناسب بستگی دارد.
 
این عقیده پدید آمد که بر خلاف روال معمول، اصول هنری نبایستی غیرقابل تغییر دانسته شوند. آن‌ها برآمده از دوران خویش بوده و وابسته به شرایط هستند و نمی‌توانند به گونه‌ای مکانیکی به کار گرفته شوند. همیشه ضروری است که بدانیم چگونه از قوانین میتوان استفاده کرد. در عصر یونانی گرایی به این مسئله وقوف حاصل شد که ابتدا آثار هنری خلق می‌شوند و سپس اصول و قوانین از آن‌ها ناشی می‌شوند. «شعر بر مباحثه درباره شعر، مقدم است». به نظر لوکیان هر چیزی زیبایی خاص خود را دارد، زیبایی‌ای که تابع هیچ قانون و اصولی نیست. از آنجایی که اصول و قوانین محدودیت‌های خاص خود را دارند، نتیجه می‌شود که شاعر حدی از آزادی را دارد. این مسئله درباره مخاطب نیز معتبر و صادق است. آریستون اهل خیوس می‌گفت «برای هر سلیقه و ذوقی بایستی شعری وجود داشته باشد». و شبه لونگینوس نوشت: «بگذارید هر کسی از آنچه که لذت می‌برد، لذت ببرد».
 
دیونوسیوس اهل هالیکارناسوس آفرینش هنری مبتنی بر اصول و قوانین را در برابر جذابیت آفرینش خودانگیخته و ذاتی قرار می‌دهد و در جایی دیگر آن را در برابر هنری قرار می‌دهد که محصول عشق است. هنر خودانگیخته و عاشقانه ناشی از قوانین و اصول نیست، بلکه برآمده از عشق به زیبایی است. متفکران دوره‌های پیشین قوانین و اصول حاکم در شعر را به این دیدگاه که فضیلت اساسی شعر بی نقصی است، مرتبط می‌دانستند. اما حالا برعکس، گفته می‌شد که عظمت و شکوه شعر مهم‌تر از بی نقصی آن است. شبه لونگینوس نوشت که بی نقصی تنها از نقد و نکوهش باز می‌دارد، اما عظمت و شکوه موجب تحسین می‌شود، و نویسندگان بزرگ هم بی عیب و نقص نیستند.
 

عقل در برابر حواس

بحث درباره اینکه آیا قوانین در شعر مهم‌تر‌اند یا در الهام، با اصلی دیگر درباره عقل و حواس مرتبط است. در آثار نویسنده ناشناسی که به نام شبه سیریانوس نامیده شده، ضد عقل گرایی و به تعبیری ویژگی واضح برگسونی، مشهود است. عقل ما (Logos) می‌تواند تنها عناصر اشیاء را، اما تجربه بی واسطه می‌تواند کل را ادراک نماید. عقل از ادراک اشیاء و فرم‌ها به صورت مستقیم ناتوان است. این کار را فقط به طور سمبلیک انجام می‌دهد، در حالی که وظیفه هنرمند نه تنها ارائه یک تصویر سمبلیک بلکه ارائه تصویری بی واسطه و معین از اشیاست. یونانی گرایی از سمبل‌ها احتراز نمی‌کرد، بلکه به بازنمایی بی واسطه اشیاء از طریق شعر و هنر روی خوش نشان می‌داد.
 
آیا بازنمایی بی واسطه از الهام و یا صرفا از طریق حواس ناشی می‌شود؟ مسئله به روان شناسی تجربه زیباشناختی و آفرینش هنری مربوط می‌شود. اینکه شعر بر گوش تأثیر می‌گذارد، یک Locus communi (عقیده رایج) در فن شعر است. برخی از نویسندگان به همراه شبه لونگینوس فکر می‌کردند که هارمونی گفتار «با خود نفس صحبت می‌کنند و نه با گوش». با وجود این، رشد و تکامل فن شعر دوره یونانی گرا تا حدودی از نقش گوش جانب داری می‌کرد. رواقیون استدلال‌هایی را برای توجیه ارزش والاتر عنصر حسی مطرح کردند. به ویژه دیوگنس بابلی، کسی که ادراکات حسی را از ادراکات عمومی متمایز کرد.
 
منبع: تاریخ زیباشناسی، جلد اول، ووادیسواف تاتارکیوچ، ترجمه: سید جواد فندرسکی، صص504-500، نشر علم، تهران، چاپ أول، 1392
تبلیغات در راسخون
مقالات مرتبط
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
play_arrow
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
play_arrow
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
play_arrow
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
play_arrow
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
play_arrow
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
play_arrow
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
play_arrow
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
play_arrow
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
play_arrow
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
play_arrow
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
play_arrow
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
play_arrow
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم
play_arrow
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم