همچون کوهی استوار

در دوره مرینیان، در تشریفات جنگی تغییراتی رخ داد؛ به عنوان نمونه، استفاده گسترده از طبل و پرچم از ممیزات دوره ابوالحسن بود که پیش از آن مسبوق به سابقه نبود. ابن خلدون تصریح کرده است که به روزگار وی 100 طبل و 100 پرچم رنگارنگ بزرگ و کوچک حریر و زربفت به کار گرفته می‌شد؛ به علاوه، فرمانروایان و سپهسالاران اجازه می‌یافتند درفش کتانی کوچک و طبل کوچکی در جنگها بردارند. (1) در کنار طبلها از بوق‌هایی مخصوص نیز استفاده می‌شد، (2) اما پرچم اصلی جنگ به رنگ سفید و از جنس حریر که آیاتی از قرآن بر آن تذهیب شده بود، در جنگها به کار گرفته می‌شد. (3) فرماندهان و سرداران نظامی بهترین قباهای مطرزّ به طلای خالص که بر بالای آن شمشیرها و نیزه‌های زینتی کوچکی آویخته شده بود، بر تن می‌کردند؛ به علاوه از البسه ممتاز وارداتی شام و عراق که با میخ‌های زراندود زینت داده شده بود، استفاده می‌شد. به دوره ابوعنان جنگها با آدابی تشریفاتی‌تر و گاه متکلفانه‌تر همراه شد که از مهم‌ترین آنها حضور زنان در جنگها بود؛ این گروه از زنان که به نظر می‌رسد عمدتاً همسران فرماندهان ارشد، چون اعلاج، وصفان و ممالیک بودند، به قصد تشجیع لشکریان به جبهه‌های نظامی وارد می‌شدند. از این‌رو، آنان در کجاوه‌ای بر مرکبی سوار شده و با کنیزی آراسته که پیوسته آواز روزهای جنگ سر می‌داد، مردم را برای حضور در جنگ تشویق می‌کردند. (4) هرچه مقام و جایگاه حکومتی فرد بالاتر بود، کجاوه او نیز پرزرق و برق‌تر می‌نمود و به ترتیب کجاوه سلطان، ولیعهد و سایر وزرا، و سپس فرماندهان نظامی در رأس قرار داشت. (5)
فرماندهان و سرداران نظامی بهترین قباهای مطرزّ به طلای خالص که بر بالای آن شمشیرها و نیزه‌های زینتی کوچکی آویخته شده بود، بر تن می‌کردند؛ به علاوه از البسه ممتاز وارداتی شام و عراق که با میخ‌های زراندود زینت داده شده بود، استفاده می‌شد. (6) همچنین سپرهای داودی در دست داشتند و دستارهایی که با طلا و نقره دوخته شده بود، بر سر می‌گذاشتند. سوارکاران اندلسی با نقاب‌های زیبا و بدیع‌شان از سایرین ممتاز بودند. (7)

آرایش نظامی

از نظام جنگی مرینیان در این دوره اطلاعی دقیق در دست نیست، اما قرائنی قوی وجود دارد که ابوالحسن و ابوعنان از نظام الخمیس (8) که در تشکیلات نظامی، همیشه جایگاهی استوار داشته، استفاده می‌کرده‌اند. ابن خلدون که خود شاهد فتح تونس به دست ابوالحسن بوده، توضیح داده که عریف‌بن یحیی، امیر زغبه در سمت راست و ابو عبدالله محمد حفصی در سمت چپ سپاه وی قرار داشته است. (9)
نمیری نیز ترتیب و پاره‌ای از آداب جنگی ابوعنان از آغاز خروج لشکریان از فاس تا رسیدن به قسنطینه و زاب را با جزئیات دقیق وصف کرده و گفته است: در پیشاپیش سلطان ابوعنان دو گنبد کوچک که با پرده حریر مذهب پوشیده شده بود، حمل می‌شد؛ در یکی از این دو، مصحف عثمان بن عفان که از بزرگ‌ترین ذخائر مغرب بود، قرار داشت و در دیگری، صحیح بخاری و مسلم قرار داشت که برای رسیدن به آرزوهای خویش از آن بهره می‌گرفتند. (10)
سلطان و مشایخ و خواص مرینیان در قلب لشکر قرار داشتند و در پیشواز آنان، فرماندهان رومی سوار بر اسبان مخصوص به خود با نیزه‌هایی سنگین حرکت می‌کردند (11) و در پشت سر آنها کسانی که پرچم‌های رنگارنگ پیروزی را در دست داشتند، صف کشیده بودند. (12) سپس گروه‌های مختلف طبّالان که زعیم‌شان همچون کوهی استوار آنان را رهبری می‌کرد، چنان آهنگ جنگ می‌نواخت که گوش‌ها را کر می‌کرد و در دلها ترس و هیبت می‌افکند. به دنبال این گروه، جمعیت انبوه سوارکاران قرار داشتند و مردم فوج فوج از پی آنها حرکت می‌کردند. (13)

رزمایش جنگی

اهمیت جایگاه نظامیان در تثبیت حکومت مرینی بخصوص در این دوره که با استیلاء بر قلمرو زیانی و حفصی، حدود سرزمینی آن به یکباره گسترش یافته بود، (14) نظارت بیش از پیش سلطان بر امور لشکری را ایجاب می‌کرد. از این‌رو، ابوالحسن به طور منظم در روزهای دوشنبه و پنجشنبه در اماکنی، چون برج الذهب در فاس یا میدان تلمسان که در خارج از شهر برای رزمایش نظامیان در نظر گرفته شده بود، تمرین‌ها و نمایش نظامی لشکریان، خاصه سوارکاران را شخصاً نظاره می‌کرد. (15) سان دیدن از نظامیان و رزمایش جنگی آنان به گونه‌ای بود که گویی تفاوتی با جنگ واقعی نداشت. (16)
نمایش و تمرین نظامی سرداران سپاه در دوره ابوعنان نیز ادامه یافت. او پس از سلطه‌ بر بجایه، از برج اللولوة، پایگاه مرزی نیروی دریایی مسلمانان که با هدف نظارت بر تحرکات مسیحیان ساخته شده بود، دیدن کرد (17) و سپس فرماندهان نیروی دریایی را بنا بر مقتضیات هر شهر نظم داد (18) و چون عملکرد نیروهای دریایی را دید، شاکر و سپاسگزار آنان شد. (19)

نمایش پی نوشت ها:
1- ابن خلدون، مقدمه، ج1، ص321.
2- قلقشندی، ج5، ص207.
3- همو، ج5، ص206؛ برای استفاده از طبل و پرچم در جنگ‌های ابوالحسن و ابوعنان نک: ابن خلدون، العبر، ج7، ص 357، 374؛ نمیری، ص273.
4- نمیری، ص234.
5- همو، ص236.
6- نمیری، ص224.
7- همو، ص225.
8- این نظام مشتمل بر قلب، میمنه، میسره، مقدمه و ساقه بود. برای اطلاع بیشتر از این نظام و دیگر شیوه‌های جنگیدن نک: ابن خلدون، مقدمه، ج1، ص336.
9- همو، ص354.
10- همو، صص225-226.
11- نمیری، ص226.
12- همو، صص226-227.
13- همو، ص227.
14- ابن مرزوق، ص447.
15- همو، ص137.
16- قلقشندی، ج5، ص205.
17- نمیری، ص267.
18- همو، ص270.
19- نمیری، ص273؛ نیز برای اطلاع بیشتر در این موضوع نک: همو، ص303.

منبع مقاله :
فرهمند، یونس؛ (1394)، مرینیان: سیاست، جامعه و فرهنگ در مغرب سده‌های میانه، تهران: پژوهشکده‌ی تاریخ اسلام، چاپ اول.